Studiedag
De tolerantie getoetst
8 november 2008
Rotterdam
Op 8 november
2008 organiseert de Taakgroep voor het remonstrantse erfgoed haar tweejaarlijkse
studiedag.
Vanaf haar
oorsprong heeft de Remonstrantse Broederschap een kerkgenootschap willen zijn
waarin de verdraagzaamheid of tolerantie centraal stond. Aan de hand van
wederwaardigheden van een aantal markante remonstrantse predikanten en
theologen, over de vier eeuwen van het bestaan van de Remonstrantse
Broederschap verspreid, zal bekeken worden in hoeverre het altijd is gelukt.
Deze dag
vindt plaats op zaterdag 8 november van 10.00 – 16.00 uur in de Remonstrantse
Kerk te Rotterdam, Museumpark 3. Deze kerk bevindt zich op de hoek van de
Westersingel en het Museumpark, tegenover het Museum Boijmans Van Beuningen. De
kerk ligt op 10 minuten lopen vanaf het station Rotterdam Centraal. In de buurt
van de kerk is voldoende gelegenheid voor (betaald, chipknip) parkeren.
Programma
10.00 ontvangst
met koffie en thee
10.30 opening door de dagvoorzitters,
dr. Tjaard Barnard en prof.dr. Eric Cossee
10.35 lezing ‘Henricus
Slatius (1585-1623)’ door dr. Eric Cossee
11.00 gelegenheid
voor vragen en discussie
11.15 lezing
'De verguisde professor. Jan Konijnenburg (1758-1831)’ door dr. Simon Vuyk.
11.45 gelegenheid voor
vragen en discussie
12.00 – 13.00
lunch
13.00 lezing ‘‘Orthodoxe’
19e-eeuwse remonstranten’ door dr. Tjaard Barnard
13.30 gelegenheid
voor vragen en discussie
13.45 lezing ‘Een gevaarlijke weg. Alle Klaver (1878-1932) en zijn
kritiek op het rechtsmodernisme’ door dr. Trudy van
Wijk
14.15 gelegenheid
voor vragen en discussie
14.30 – 14.45 thee
14.45 lezing ‘Jan Willem Schneider en de vereniging Waakt en Weegt’
door ds. Peter Korver
15.15 gelegenheid
voor vragen en discussie
15.30 thee
Aanmelding vòòr 1 november door het
overmaken van dit bedrag naar girorekening 170714 t.n.v. Remonstrantse Gemeente
Rotterdam te Rotterdam o.v.v. Studiedag Tolerantie.
In 2009 zal een publicatie verschijnen
met de op deze studiedag gehouden lezingen.
Inhoud
van de lezingen
Henricus Slatius (1585-1623)
Deze
weerspannige volgeling van Arminius heeft de remonstrantse tolerantie danig op
de proef gesteld. Zijn scherpe tong (en pen) gaf vriend en vijand ergernis. In
1621 nam hij zelf ontslag uit de dienst der Broederschap. Zijn aandeel in de
samenzwering tegen het leven van Maurits leidde tot Slatius' onthoofding.
Ofschoon de Broederschap zich van deze kwestie nadrukkelijk distantieerde,
bleef zij Slatius' weduwe ruimhartig ondersteunen.
De verguisde professor: Jan Konijnenburg (1758-1831).
De
'verlichte' theologie van Konijnenburg, van 1790 tot 1827 hoogleraar aan het
Remonstrants Seminarium, wendde zich naar de praktijk. Het ging hem om de
waardigheid van de mens. Kerk en christendom dienden zich van de oude structuur
los te maken en zich te richten op de nieuwe verhoudingen tussen kerk,
godsdienst en samenleving om het menselijk geluk tot stand te brengen, orde en
welvaart te scheppen.
Orthodoxe remonstranten
Onder invloed
van de seminariumhoogleraar Abraham des Amorie van der Hoeven voer de
Remonstrantse Broederschap tegen het midden van de 19e- eeuw een
gematigd orthodoxe koers. Theologisch sloot men aan bij de stroming van de
Groninger Godgeleerden. Deze stroming kan beschouwd worden als een middenkoers
tussen calvinistische orthodoxie (Reveil, Afscheiding) en de vanaf 1840 in
Nederland opkomende Moderne Richting.Vanaf 1870 koos
de Remonstrantse Broederschap echter voor dit Modernisme. Ongeveer een derde
van de afgevaardigden bij de Grote Vergaderingen kon niet van harte met deze
keuze instemmen.
In deze
lezing wil Tjaard Barnard ingaan op de vraag hoe verdraagzaam omgegaan werd met
deze groep,die tot het overlijden van Gerrit van der
Pot in 1906 nadrukkelijk, zij het op de achtergrond, aanwezig bleef in een
Broederschap die in haar doen en laten volstrekt modern werd.
Een gevaarlijke weg. Alle Klaver
(1878-1932) en zijn kritiek op het rechtsmodernisme
In zijn
brochure Rechts-Modernisme onderscheidt K.H.
Roessingh twee stromingen: een algemeen-godsdienstige
en een christocentrische. De eerste stroming wijst
vooral op de religieuze eenheid van alle mensen en is antidogmatisch. De rechtsmodernen slaan het andere pad in. Zij verlangen naar
een duidelijk omlijnde, specifiek christelijke theologie. Vanaf 1917 wordt het
rechtsmodernisme de theologische hoofdstroom binnen de Remonstrantse
Broederschap met als belangrijkste exponenten K.H. Roessingh en G.J. Heering.
In 1918 houdt
Alle Klaver tijdens de 53ste vergadering van moderne theologen een rede waarin
hij deze wending naar rechts scherp bekritiseert. God is weer de God van de
christenen, die zich alleen openbaart in de bijbel,
hét boek der openbaring. Het modernisme moet niet verstenen, het mag en moet
zich vernieuwen, maar een kentering naar rechts is in zijn visie slechts
verlies. Klaver pleit voor meer openheid ten aanzien van andere religies en
levensbeschouwingen, echter zonder de eigen traditie te verloochenen.
In deze
lezing gaat Trudy van Wijk nader in op de
interessante tussenpositie die Klaver inneemt binnen het modernisme, een
positie waarvoor in de geschiedschrijving van de Remonstrantse Broederschap te
weinig aandacht is geweest. Daarbij komt ook Klavers verhouding tot de
Broederschap aan de orde, evenals de vraag of Klaver ondergewaardeerd is.
Jan Willem Schneider en de vereniging
Waakt en Weegt
Op 3 februari
2007 overleed in Hilversum op 73-jarige leeftijd ds. Jan-Willem Schneider. Hij was een kleurrijke
remonstrantse predikant, die even loyaal als kritisch tegenover de Broederschap
stond. Met vele beleidsbeslissingen was hij het niet eens en hij was een
verklaard tegenstander van remonstrantse deelname aan organen als het IKV en de
IKON. Deze waren hem te links en te eenzijdig. In 1979 was hij een van de
initiatiefnemers van de Vereniging van remonstranten “Waakt en weegt”, die zich
richtte tegen de in hun ogen foute koers die de Broederschap. In deze lijn
raakte hij betrokken bij het ICTO (Interkerkelijk Comité voor Tweezijdige
Ontwapening). Opmerkelijk was zijn fascinatie voor reformatorische kerken en
kranten. Om zijn verbondenheid met de calvinistische traditie te benadrukken
noemde hij zich bij voorkeur ‘remonstrants-gereformeerd
predikant’. Ofschoon ds. Schneider een strikte scheiding van geloof en politiek
voorstond, was hijzelf politiek actief voor DS’70, de partij van dr. W. Drees
jr., van welke partij hij lid van het hoofdbestuur was.
Met een
beschouwing op de relatie van ds. Schneider tot de Broederschap raken we ook
aan de betekenis van de Vereniging Waakt en Weegt .
Sprekers
Dr. T.R. Barnard is predikant bij de
Remonstrantse Gemeente Rotterdam. Hij is gepromoveerd op een proefschrift over
de geschiedenis van de Remonstrantse Broederschap in de jaren 1850-1940.
Prof.dr. E.H. Cossee is predikant bij de Remonstrantse Gemeente
Rotterdam. Hij is bijzonder hoogleraar vanwege de Zwinglibond
aan de Rijksuniversiteit te Groningen voor de geschiedenis van het unitarisme.
In 1988 promoveerde hij op een biografische studie naar Abraham des Amorie van der Hoeven. Verder publiceerde hij tal van
artikelen over de geschiedenis van de vrijzinnigheid in het
algemeen en die van de Remonstrantse Broederschap in het bijzonder. Cossee is voorzitter van de Taakgroep voor het
remonstrantse erfgoed.
Ds. P.J.C. Korver is remonstrants predikant in dienst van de
Vrijzinnige Geloofsgemeenschap Hilversum en voorganger van de NPB afd. Naarden-Bussum.
Dr. S. Vuyk was predikant van de remonstrantse gemeente Oosterbeek (1960-1968). Daarna was hij directeur van de
volkshogeschool Overcinge te Havelte
en van het orthopedagogisch centrum voor zeer moeilijk opvoedbare jeugd De Marke te Rekken. In 1995 promoveerde hij op het
proefschrift De verdraagzame gemeente van
vrije christenen. Remonstranten op de bres voor de Bataafsche
Republiek (1780-1800). Sindsdien schreef hij verscheidene kerk- en
cultuurhistorische studiën.
Dr. G.M.J.A. van Wijk studeerde Nederlandse taal- en
letterkunde. In 2003 promoveerde zij op het proefschrift De huid vanzelfsprekend bewonen. Literair existentialisme en mystiek
bij Ellen Warmond. Over Alle Klaver schreef zij het
boek Vergeet nooit dat ge vleugels hebt. Over leven en
werk van Alle Klaver, remonstrants predikant, voorzitter van de Rein Leven-beweging en vrijmetselaar (Narratio, Gorinchem 2008).