Over het adRem-debat van 15 februari 2002 schreef Johan Blaauw in adRem van maart 2002 de volgende impressie.

Grenzen van de tolerantie

Welbegrepen eigenbelang
In zijn inleiding verdedigde prof. Leertouwer de stelling dat tolerantie moet worden opgevat als een zaak van welbegrepen eigenbelang. Voor Leertouwer is de eis tot verdraagzaamheid als staatsburger een uitvloeisel van zijn roeping tot actieve tolerantie, die hij van Godswege heeft ontvangen. Actieve tolerantie, je verheugen over het anders zijn van de ander, houdt in dat je die grens voortdurend probeert te verleggen.
"Dat vereist twee moeilijke stappen", aldus Leertouwer. "De eerste stap is, dat je angstgevoelens even op stal zet en het fiere ros van de nieuwsgierigheid beklimt. Waarom doen ze zo raar, die anderen?"
"Wie zich inspant om te begrijpen alvorens te oordelen, om stereotypen te doorzien en vijandsbeelden te ontmaskeren, verwerft daarmee geen zekerheden. Integendeel zelfs. Want hij leert, wat Kaïn vergat, toen hij Abel doodsloeg: dat ik mijn tegenstander nodig heb, om mens te worden. Tot kort geleden konden wij aan dat onthutsende inzicht ontsnappen, door een hekje om ons eigen geestelijk erf te zetten en ieder zijn eigen tuintje te laten wieden." Maar die tijd is voorbij, betoogde Leertouwer, en dus moeten we een tweede stap zetten. "Op het begrip voor de ander hoort dan ook een nieuw inzicht in onze eigen waarden en beperkingen te volgen. (…) Pas dan komen wij de echte grenzen van de verdraagzaamheid op het spoor; niet eerder zullen wij weten, wat wij tegen elke tegenstand in hebben te verdedigen en wat wij, hoeveel pijn het mag doen, gerust kunnen loslaten. Want zolang Gods geduld met ons en de anderen niet op is zit er niets anders op. In dat geduld bestaan wij. Het is dus een zaak van welbegrepen eigenbelang, om ons niet te laten knechten door wat altijd zo geweest is en nooit veranderen mag, want 'wie zijn leven behouden wil, die zal het verliezen'."

Verschillende gronden
De tweede inleider, prof. Van der Burg, wees erop dat de grenzen van de tolerantie variëren met de gronden voor tolerantie. Vrijheid beschouwde hij als de meest voor de hand liggende waarde om tolerantie op te baseren. "Bij tolerantie laat je iemand anders iets doen wat hij of zij graag wil." Daarnaast levert het democratisch meningsvormingsproces nog een extra argument voor tolerantie. "Wanneer we democratie waardevol achten, moeten we een vrije discussie van meningen toestaan en moeten we ook zoveel mogelijk de kans geven om met nieuwe opvattingen te experimenteren in de praktijk." Een andere belangrijke gedachte achter tolerantie is dat men zich realiseert dat niemand de waarheid in pacht heeft. "Voor vrijzinnigen is dit een hoofdmotief voor tolerantie. Vergelijk ook de spreuk 'eenheid in het nodige, vrijheid in het onzekere, in alles de liefde'." Vervolgens is er ook nog een pragmatische fundering voor tolerantie. "Het is een belangrijk smeermiddel om samen te leven in een verdeelde wereld. In de tijd van de godsdienstoorlogen was dit al een belangrijke reden om te kiezen voor tolerantie." Als vijfde element voegde Van der Burg hier nog de gelijkheid aan toe. Soms zullen deze gronden met elkaar conflicteren en tot tegenstrijdige uitkomsten kunnen leiden. "Maar tolerantie", zo besloot Van der Burg zijn betoog, "is dan ook geen toverwoord waarmee alles wordt opgelost. Het blijft een moeilijk begrip, een pijnlijk begrip ook, dat altijd een dynamische invulling moet krijgen in een spanningsveld van tegenstrijdige uitgangspunten."
In vijf groepjes werd vervolgens van gedachten gewisseld aan de hand van twee stellingen die elke inleider had gemaakt. Een plenair gedeelte sloot dit levendige adRem-debat af.