Stien Hoogerbrugge bezocht de Algemene Vergadering van Beraad op 20 maart in Kampen en schreef op verzoek van de redactie van ADREM de volgende impressie.

Verlegen met het kwaad. Typisch vrijzinnig?

Kampen, 20 maart 2004, het regent pijpenstelen en de storm wakkert aan tot windkracht 8-9 Bft wanneer een kleine 200 remonstranten bijeen komen in de aula van de Theologische Universiteit. Daar, aan de Oudestraat en in het gebouw aan de Koornmarkt, speelt zich de AV van Beraad af. Beraad over het kwaad waar we geen raad mee weten. Na Auschwitz geen poëzie meer of juist toch om het kwaad te benoemen en zo wellicht enigszins te beteugelen!?
Een welkomstwoord van ds. C.W. van Veen-de Graeff namens de voorbereidingscommissie. Een moment stilte om de deze morgen overleden Prinses Juliana, geliefde vorstin, te gedenken. Ook prof. F. de Lange, de rector, heet als gastheer de aanwezigen welkom. Zijn artikel indertijd in Trouw naar aanleiding van de aanslagen in New York en Washington op 11 september 2001 vormde de aanleiding tot het thema van deze dag en dit jaar in de gemeenten.

Inleidingen
"Een dubbeltje op zijn kant" gaf  De Lange als titel mee aan zijn power-point presentatie. Eerst de hoop uitsprekend dat we verlegen zullen blijven, vrijzinnigen en orthodoxen, met het kwaad om dit waakzaam beter te kunnen onderkennen en bestrijden. Als kinderen van de Verlichting leefde met name de naoorlogse generatie met een te optimistisch mensbeeld, dat nu wankelt. Wat te verstaan onder het kwaad? Eigenlijk alles wat onverdiend schade/leed toebrengt aan mensen. Domheid (D. Bonhoeffer), de menselijke natuur, een menselijk defect (Eichmann), blind fanatisme zijn oorzaken van het kwaad. Een oproep tenslotte om zeker als christenen, geen toeschouwer te blijven. Wij zijn immers zelf in principe ook slachtoffer en/of dader. Zonde is je neerleggen bij het kwaad. De christelijke traditie is eigenlijk meer dan een godsleer een praktische levensleer waar het draait om bekering, oordeel, vergeving en verzoening.
Zijn remonstranten te goed van vertrouwen, vraagt prof. Van Leeuwen zich af. Remonstranten dichten mensen immers veel vrijheid toe. Misschien teveel voor kleine, tekort schietende mensen? Twee remonstrantse theologen haalt hij uit de kast die tenminste oog hadden voor de macht van het kwaad. Al in 1912 hield prof. G.J. Heering een rede over "Zonde en schuld naar christelijk besef". Over het failliet van het Verlichtingsoptimisme. In 1928 kwam zijn veelgelezen "Zondeval van het christendom" uit. Ook de zoon, prof. H.J. Heering, ontwaardde het kwaad alom en schreef daarover o.a. in "Over het boze als macht en werkelijkheid" (1972). Toegeven wellicht dat de mens (te) klein is voor die vrijheid, dat de macht van het kwaad vooral in structuren en systemen, die individuen meeslepen en verleiden tot meedoen, (te) groot is. Het christelijk geloof roept op het kwade te overwinnen door het goede. Dat kan! Maar hoe?

Workshops
Deze vraag kwam 's middags in negen workshops aan de orde. Nadat een smakelijke lunch verorberd was en rondgekeken in de nabije Bovenkerk of in de oude binnenstad. Zelf maakte ik de workshop van strafrechter en oud algemeen secretaris mr. J.W. Nieuwenhuijsen mee. Is zo iemand verlegen met het kwaad? Ja en nee. Nee, hij ziet het kwaad dagelijks onder ogen, ontleedt feiten, stelt de schuldvraag en bepaalt eventueel de strafmaat. Vakmatig. Ja, omdat het nooit went. Irritatie om de domheid, de recidive. Mededogen met de slachtoffers, die hooguit de (pijnlijke) rol van getuige vervullen, bij wie de schade als litteken blijft. De strafrechter is niet verlegen met het straffen. De norm van medemenselijkheid dient hooggehouden en gehandhaafd te worden. In deze groep worstelen drie leerkrachten met dilemma's: sommige docenten in een bepaald soort onderwijs willen/moeten fysieke lijfstraffen uitdelen om hun gezag te handhaven. Mag dat? Jan Willem Nieuwenhuijsen, de workshopleider, schrikt van de problematiek en acht een speciale dag over normhandhaving op scholen in dit verband bepaald niet overbodig.
Ds. Tina Geels die de workshop over spirituele weerbaarheid leidde, vertelde me dat zij de deelnemers hun verhalen liet vertellen. Heb je geweld ervaren en hoe reageerde je erop? Hoe de verlamming te doorbreken en omstanders te mobiliseren?

Het forum met v.l.n.r. Frits de Lange, Gerhard Hoogers, Ria Reul-Verlaan en Marius van Leeuwen

Forum
Weer terug in de aula gaf een forum met beide inleiders en mw. Reul-Verlaan commentaar op elkaar. Ook spraken zij over de onoplosbare vraag wat God met het kwaad te maken heeft. Wat als kwaad te benoemen en hoe onverschilligheid te doorbreken? Een vaag die niet aan bod kwam: is de ellende van een derde van de wereldbevolking die door armoede, honger, oorlog geen leven heeft, niet een kwaad dat niet onvermeld mag blijven op een dag als deze?
Na een aansluitende slotviering keerden we huiswaarts als gewaarschuwde en bemoedigde mensen, die vast wel zullen laten doorwerken wat ze ontvingen in de gemeente en hopelijk daarbuiten:

 Het donker kan verbleken
 door psalmen in de nacht.
 De muren kunnen vallen:
 zing dan uit alle macht!

Stien Hoogerbrugge, Utrecht

Noot
Ter voorbereiding op deze AV van Beraad bracht de Remonstrantse Broederschap onder de titel Verlegen met het kwaad. Typisch vrijzinnig? een bundel artikelen uit waarin op een aantal manieren de implicaties van het menselijk tekort en het menselijk kwaad aan de orde werden gesteld.