In onze geseculariseerde samenleving klinkt de vraag naar interreligieuze en a-religieuze rituelen steeds luider. De kerken raken leeg, de vraag naar rituelen buiten de kerk groeit navenant. Particulieren en instanties springen in dit vacuüm. Ambtenaren van de burgerlijke stand, in toga gehuld, proberen een huwelijksceremonie zo persoonlijk mogelijk vorm te geven. Uitvaartcentra maken gebruik van uitvaartbegeleiders die van alle markten thuis zijn en in goed opgezette uitvaartplechtigheden voorgaan. 

Het vrijzinnige genootschap NPB (Nederlandse Protestanten Bond) biedt op internet de eigen pastores aan om mensen van allerlei achtergrond te begeleiden bij rites de passage, rituelen bij overgangssituaties die ieder mens meemaakt. Er ontstaan ook particuliere, pastorale dienstverleningsbedrijven die een waaier aan toegespitste, rituele handelingen aanbieden. Natuurlijk roepen deze ontwikkelingen ook vragen op, maar deze mogen het zoeken naar nieuwe, spirituele expressies niet hinderen. 
Voorgangers hebben waardevolle instrumenten tot hun beschikking, die ze aangereikt kregen door de verschillende tradities. Deze instrumenten kunnen benut worden om in de behoeften van mensen te voorzien in een tijd die vraagt om secularisering van religieuze rituelen en een verantwoorde vormgeving. Daarom heb ik het dienstverlenende bedrijf moederoverste.nl opgericht, dat diensten aanbiedt aan mensen uit verschillende religies en daarbuiten. Mensen die van kerk en geloof niets meer willen weten maar belangrijke momenten in hun leven verdieping willen geven. Hieronder deel ik iets van mijn ervaringen.

Geboorte
Er is een jong stel - zij joods van huis uit, hij katholiek - dat een kind verwacht. Ze zijn alleen voor de wet getrouwd. Met de komst van hun eerste kind worden ze geconfronteerd met vragen van de familie. Wordt het kind gedoopt? Wanneer het een jongen wordt, wordt het dan besneden? Voor de jonge ouders zijn besnijdenis of doop uitgesloten. Maar wat dan? Ze willen een geboorteritueel om te laten zien dat ze de geboorte van hun kind als een diepe belevenis ervaren. 
Op een goede zondag na de geboorte van hun dochter zijn familie en vrienden uitgenodigd voor een welkomstfeest. Tijdens het feest komt iedereen bijeen rond de wieg. De beide ouders spreken de belofte uit dat zij voor hun dochter zullen zorgen, ze leggen haar de handen op, nemen haar op en laten haar plechtig zien aan alle aanwezigen. Ze beloven dat ze van haar zullen houden en heffen een glas champagne op haar geluk.

Bij een ander echtpaar - hij Hindoestaan en zij moslima - gaan we uit van de islamitische traditie van het influisteren van de naam van Allah in het oor van het kind. De moeder fluistert het kind het woord vrede in het rechteroor, de vader het woord geluk. Het zijn waarden die de ouders zelf hebben bedacht om aan hun dochter mee te geven. Hierna leggen alle aanwezigen een rolletje in de wieg met daarop een wens voor het kind. De vader leest alle wensen voor. Van de vier grootouders krijgt het meisje een hindoestaanse oorbel. Na dit ritueel is er voor iedereen Indiase thee.

Volwassenwording
In België bestaat een antiklerikale stroming, la libre pensée, verwant aan de vrijmetselarij. De Vrije Universiteit van Brussel en een aantal openbare scholen behoren tot deze stroming. Het is de gewoonte om de overgang naar volwassenheid ritueel te markeren. De kinderen die dat willen, komen naar het Paleis van Schone Kunsten met familie en vrienden. De ceremonie bestaat uit muziek, kunstuitingen, het voordragen van eigen teksten door de kinderen, een stevige handdruk van een vooraanstaand persoon, een plechtige belofte om te trachten de wereld te dienen en beter te maken, een insigne en een diploma. Als afsluiting klinkt Beethovens hymne Alle Menschen werden Brüder. Dit overgangsritueel bestaat al heel lang en is ontstaan als vrijzinnige pendant van de katholieke plechtige communie. 

Verbintenis
Na tien jaar samenwonen gaan Jan Pieter en Katia trouwen. Ze zijn in de dertig, hebben een prachtige baan en willen kinderen. Hij is antroposoof, zij is niets en ze zegt dat met gepaste trots. Alleen trouwen in het stadhuis vinden Katia en Jan Pieter erg kaal, maar in een kerk willen ze niet komen. Toch willen ze een moment van bezinning op hun huwelijksdag. Een moment waarop ze tegenover hun vriendenkring - één van de pijlers in hun leven - getuigen van hun definitieve keuze voor elkaar. Een moment waarop ze uitspreken dat ze niet alleen voor zichzelf leven maar ook iets voor anderen willen betekenen. Alles levert problemen op, de plek, de vorm, wat er gezegd of gedaan gaat worden. Met wat creativiteit komen we er toch uit. Er wordt een niet-kerkelijk huwelijksritueel afgesproken waarin alle elementen een plaats krijgen.

Scheiding
Eelco en Philippe zetten een punt achter hun relatie. Met pijn in het hart zijn ze tot de conclusie gekomen dat het beter is om uit elkaar te gaan. Vijftien jaar geleden vroegen ze om een zegen over hun levensverbintenis. Een zo grondig doordachte, gewilde en goedvoorbereide inzegening van een levensverbintenis tussen een jood en een christen heb ik zelden gezien. Ik was zeer onder de indruk. Zoals ik nu onder de indruk ben van hun wens om een afscheidsritueel te bedenken. Ze willen elkaar de trouwbelofte, waar ze grondig over nagedacht hadden, teruggeven. Het ritueel zal bestaan uit het teruggeven van de ring, het wederzijds overhandigen van een heel glas (om het gebroken glas uit de joodse traditie te vervangen) en het zegenen van de ex-partner voor het verdere leven. Het is hun wens om elkaar nooit meer te zien maar uit elkaar te gaan met dezelfde gedachte waarmee ze tot elkaar kwamen.

Uitzending
Anneke, Bart en hun drie kinderen gaan emigreren naar een land waar de landbouw nog ergens op lijkt. Hun familie en vrienden hebben het er moeilijk mee. Vroeger gingen Anneke en Bart iedere zondag naar de kerk. Tot de dag waarop de kapelaan kwam vragen waar het vierde kind bleef. Dat deed voor Anneke de kerkdeur definitief dicht. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Zij herinnert zich de dienst waarin een heeroom als missionaris naar Zuid-Amerika gezonden werd. Zoiets wilde ze voor familie en vrienden ook doen. Op de boerderij. Onder elkaar. Maar hoe doe je zoiets? Welke tekst, welke muziek, welke gebaren? Samen komen we tot een uitzendingsdienst waar iedereen de gelegenheid krijgt om eerst het verdriet om het afscheid onder woorden te brengen. Vervolgens is er gelegenheid om de wensen voor de toekomst onder woorden te brengen. Het gezelschap zegent ter afsluiting het vertrekkende gezin en degenen die achterblijven.

Uitvaart
Een meisje wordt dood geboren, het tweede doodgeboren kindje in dit gezin. Het ergste is misschien wel het niet kunnen noemen van het met zoveel angst en vreugde verwachte kind. Opnieuw krijgt een zolang verwacht kindje niet eens een naam. Ook dat mocht niet zo zijn. Maar wat dan? Bij de uitvaartdienst heb ik het meisje ritueel de naam gegeven die haar ouders voor haar gekozen hadden. Onmiddellijk daarna is het meisje, nu bij haar naam geroepen, aan de eeuwigheid toevertrouwd.

Christiane Berkvens-Stevelinck is remonstrants predikante in algemene dienst. Haar werkzaamheden verricht zij niet in kerkelijk verband. Voor meer informatie: www.moederoverste.nl

Dit artikel verscheen in het feministisch-theologische tijdschift Fier, nr.3, 2004.
Fier biedt belangstellenden de mogelijkheid tot een kennismakingsabonnement (3 nrs. voor EUR 10,00).
Stuur een mailtje naar: jkoehler@xs4all.nl met vermelding van naam en adresgegevens en de mededeling: kennismakingsabonnement 3 nrs. voor EUR 10,00.