Wies Stael-Merkx

Bob Goudswaard

Willem van der Meiden

Waer ick een nachtegael, ick wou mijn Schepper eeren
Met sijnen grooten lof altijt te quintileren
  dat bosschen, berch en dal sou dreunen vanden clanck, 
  en de wout-vogeltgens vergeten haren sanck:

K’en ben geen nachtegael, maer in veel grooter eere
Een mensch, het even-beelt van aller Heeren Heere:
  ick wil dan mijne stem doen hooren alle man
  en prijsen hem soo hooch en verre als ick kan:

Niet vragende een sier na al het lelijck pruylen
Of misselijck getier van aexters en van uylen,
  versekeret dat hy die eeuwichlijcken leeft
  mijn tong’tot sijnen roem alleen geschapen heeft.

De eerste twee jaar van mijn middelbare schooltijd, zat ik op het Revius-lyceum in Doorn. Een christelijke school, dat spreekt. Dit is die Revius. Geen nachtegaal, maar in veel groter ere! Het zal vandaag niet de eerste keer zijn dat Jacobus Revius hier, in deze Jacobskerk, klinkt. Revius, de stoere, felle, ja tomeloze dichter van de contraremonstranten. Hij zou ze wel eens mores leren, die arminianen, met hun voorkeur voor de keuzevrijheid van de mens tegenover de almacht Gods. Hij zou die woudvogeltjes, dat misselijk getier van eksters en uilen, wel eens overstemmen. Merkt u hoe in dit gedicht de mens, toch tot niets dan ellende in staat, op een voetstuk wordt geplaatst en hoog boven de natuur verheven wordt, ja God gelijk wordt geacht, een ‘evenbeeld van aller Heeren Heere’?
De laatste twee jaar van mijn middelbare schooltijd zat ik op het gymnasium Camphusianum in Gorinchem, geen christelijke school, dat spreekt, genoemd naar Dirk Rafaëlszoon Camphuysen, leeftijdgenoot van Revius, maar zijn tegenbeeld, remonstrants predikant en het toonbeeld van de ingetogen, zichzelf wegcijferende mens. Hij dichtte over de meimaand.
De May, wiens soetheyd so ver streckt,
  dat sijn gedachtenis,
In ’s Menschen gheest al vreughd verweckt
  eer hij voor-handen is:

De May, het schoonste van het Jaer;
  daer alles in verfraeyt,
De Lucht is soet, de Zon schijnt claer,
  ’t gewenschte wintje waeyt.

Het Dautjen, in de koele nacht,
  wordt over ’t Veldt verspreyt,
Waer door de heel natuyre lacht,
  en is vol danckbaerheyt:

De aerd is met gebloemt geciert,
  het Bijken ga’ert zijn was,
Het Leeuwerickjen tiereliert,
  en daelt opt nieuwe gras.
(…)
Den Mensch van ware Deughden leegh,
  en vol van zotten lust,
Hem selfs en and’ren in de weegh,
  vermoordt zijn eygen rust.
(…)
Ach! waren alle Menschen wijs,
  en wilden daer by wel;
De Aerd waer haer een paradijs,
  nu isse meest een Hel.

Hier zingt de natuur de lofzang en hier moet de mens zich schamen. Wijsheid en goede wil van de mens, meer heeft de schepping niet nodig om een paradijs te worden. Waar blijf je, mens, de schepping staat voor je klaar en het gewenste windje waait?
Als erfgenaam van Camphuysen voelt u zich natuurlijk meteen thuis in deze meimaand en spreekt u schande van Revius’ afkeer van het misselijk getier van eksters en van uilen. U als remonstranten hoort bij de deemoed van Camphuysen en niet bij de hovaardij van Revius. U hoort bij Wttenbogaert en Van Oldebarnevelt en niet bij de Prins van Oranje. U hoort bij de handelsgeest, die niet kan bestaan zonder vrijheid en u hoort niet bij bevoogding en staatsdwang. U hoort bij de republiek, niet bij de monarchie. U hoort bij de vrijhandel, het ruime sop, bij de afkeer van dwang en tucht, bij tolerantie als dé voorwaarde voor welvaart en welzijn. U hoort niet bij chauvinisme, dogmatisme en hiërarchie. Want daar ging het om vier eeuwen geleden, toen u geboren werd. Het ging zo te horen over God en de mens, maar eigenlijk ging het om kooplieden, handel, economische expansie. Zij wonnen, toen in de zeventiende eeuw. Het overgrote deel van de gereformeerde kerk koos voor vrijheid onder het juk, voor welvaart met een mits, voor racen met de rem.
Zij brachten het land tot grote welvaart, met hun systeem van vrijheid onder dwang, met God als rem op het botte individualisme, met hun unieke combinatie van hiërarchie en burgerzin. Zij legden de taal aan banden met de Statenvertaling, zij legden het water aan banden met de nieuwe polders en dijken. Zij legden de vrijheid aan banden met dogmatieken en systemen. Zij gingen met uw verhaal aan de haal, zetten er hekjes en muren omheen en brachten het tot grote bloei. Zij handelden in de geest van Camphuysen, en spraken de taal van Revius. Camphuysen stierf jong en vergeten, Revius werd oud en beroemd.
Revius deed deemoedig, maar zette de mens op een voetstuk, één treetje onder God. Modern. Camphuysen relativeerde de mens, en pleitte voor wijsheid en goede wil. Postmodern. Eigenlijk is het juist andersom. Eigenlijk, en dat is vloeken in deze kerk, is Camphuysen de rem, het voorbehoud, op het tomeloze calvinisme en kapitalisme van Revius. Ik zou zo zeggen dat anno 2000 de geest van Camphuysen alle kans zou moeten krijgen en misschien ook wel heel veel wind mee heeft. Want de mens is van ware deugden leeg en zit vol zotte lust. Hij zit de waarheid in de weg en vermoordt zijn eigen rust.
Ik wens u een mooie meimaand. En laat duizend bloemen bloeien. Het gewenste windje waait.