Briefwisseling
Ja toch, ik merk het soms aan reacties op vaste formules in de eredienst als: "genade zij u en vrede" en: "de genade van onze Heer Jezus Christus zij met u". "Archaïsche taal" wordt er dan geroepen, "werkt drempelverhogend", en: "als u deze woorden blijft gebruiken, kom ik niet meer bij u in de kerk". Er is voor 'genade' geen passend equivalent te vinden in onze taal, of je moet meteen met omhaal van woorden werken en dan stoot je weer andere mensen af. Voor mij is 'genade' dus echt wel een dilemma.
Dat werd mij des te meer duidelijk uit een 'theologische' briefwisseling die ik voer met een oud-seminariste, Henriëtte van Vliet. Wij schrijven elkaar op persoonlijk-associatieve wijze over geloofszaken die ons bezig houden. Haar laatste brief ging over de vraag: bestaat er nog genade voor mij? Is genade iets onvoorwaardelijks of reageert God in zijn genade op menselijke emoties en handelingen? Henriëtte neigt naar het eerste en schrijft: "Ik ervaar een genade die ver boven mijn menselijkheid uitstijgt".

Geen blinde macht
Een dergelijk gevoel, hoe ongrijpbaar en overweldigend ook, is voor mij herkenbaar - maar ik mis meteen de boot, als ik de regels lees die zij daarop laat volgen. Zij zegt daarin dat het God koud laat, wat zij doet, laat of wat haar overkomt. Zij voegt daaraan toe: "Zijn genade is onvoorwaardelijk en klieft als een blikseminslag door goed en kwaad heen". Ja, dat laatste geeft goed het alles overstijgende, maar ook zeer indringende van 'genade' weer. Maar als hier een blinde macht mee wordt bedoeld, die alles koud laat , steiger ik. Ik kom op tegen de voorstelling van 'genade' als een macht die zonder aanzien des persoons werking en gestalte krijgt. Hoezeer dit alles ook tot de "verhole verborgentheden Godts" behoort, om een oude remonstrantse uitdrukking te citeren, één ding is voor mijn gevoel wel duidelijk: genade gaat hand in hand met erbarmen en barmhartigheid. Ik vermoed een 'groot kloppend hart' (de uitdrukking is van Nico ter Linden) achter deze werkelijkheid, dat mij het gevoel geeft niet aan mijn lot overgelaten te zijn, noch veroordeeld te worden naar mijn tekorten.

Onverdiende vergeving
'Genade' heeft voor mij te maken met onverdiende vergeving, de mogelijkheid van een nieuw begin, de mateloze lankmoedigheid van een goddelijk geduld, dat het telkens met mij uithoudt en het telkens weer met mij probeert. De bovenpersoonlijke genade waar Henriëtte van Vliet over schrijft, geldt voor mij ook daar waar het overstijgende en onpeilbare van de genade worden bedoeld, die niet in menselijke categorieën te vatten zijn. Maar nogmaals, als dat bovenpersoonlijke iets ónpersoonlijks wordt, is er volgens mij geen sprake meer van genade, maar van de "ongenâ des lots" (P.H. Hugenholtz, Lied 170, oude bundel). Dat begrip van genade verschilt weinig meer van fatalisme of noodlotsdenken.

Dragende kracht
Naar mijn gevoel behoeft besef van grootheid van genade niet noodzakelijkerwijs in te houden, dat die immense genade aan mijn persoonlijk lot, mijn doen of laten voorbij zou gaan. Wat wérkelijk groot is, heeft ook oog voor de macht van het kleine. Genade laat zich weliswaar niet door onze prestaties vermurwen, maar wil wel degelijk ingrijpen in ons persoonlijk doen en laten. Door genade - want heb ik het verdiend?! - ervaar ik weer nieuwe levensruimte, uit genade ontvang ik dag aan dag nieuwe kansen en mogelijkheden. Ik voel mij daarbij juist daarom zo rijk, omdat het mij persoonlijk raakt en mij van binnen blij maakt. In het Grieks heeft 'genade' met het werkwoord 'blij maken' van doen. Beide gaan terug tot dezelfde stam. Het is niet zonder zin, dat juist deze woorden zijn gekozen. Zij geven aan, dat genade iets goeds is, dat fundamenteel blij maakt, iets dat wij mogen ervaren als dragende kracht in ons bestaan. Zó gezien is genade geen dilemma, maar iets bevrijdends, ook voor vrijzinnigen!

E.H. COSSEE