Geschiedenis
Nu zijn de door Van Leeuwen geschetste dilemma's natuurlijk niet nieuw. Een kleine blik in de geschiedenis van de remonstranten, of wat breder, van het vrijzinnig protestantisme, leert dat de hele twintigste eeuw met bovengenoemd dilemma is geworsteld. K.H. Roessingh riep het vrijzinnig protestantisme (toen in de vorm van het modernisme) aan het begin van de twintigste eeuw reeds toe: "Er zijn twee dingen die het modernisme mist: eenheid en organisatie. Ten eerste ontbreekt er eenheid. Wat verenigt ons? Ben ik onbillijk wanneer ik zeg: twee dingen; het lege woord 'vrijheid' en de negatie der oude orthodoxie? Dat is voor een religieuze beweging die de toekomst mee wil bepalen niet erg veel".
Vrijzinnig hervormd ethicus J. de Graaf stelde dat de vrijzinnigen belijdender zouden moeten zijn en G.J. Hoenderdaal sprak (in navolging van Roessingh) niet zonder kritische ondertoon over het individualisme in vrijzinnig protestantse kring.
Onze identiteit, ik beperk mij nu verder tot de remonstranten, kenmerkt zich (als we de negatieve kanten wat uitvergroten) door het gevaar van een zekere vrijblijvendheid, een vooral negatieve formulering van wat ons beweegt en gaande houdt (meer vrijheid van..., dan vrijheid tot...), en een al te gemakkelijke acceptatie van het feit dat het lastig is over ons geloof te praten en daarin gezamenlijk verder te komen.
Mèt de erkenning van het grote goed van de beginselen van vrijheid en verdraagzaamheid in godsdienstige aangelegenheden én van hun bevrijdende werking, bijvoorbeeld als het gaat om hen die van orthodoxere zijde komend de Broederschap gevonden hebben: remonstranten moeten meer werk maken van de verwoording van wat zij gezamenlijk geloven. Dat zou onder meer kunnen door het opstellen van een nieuwe geloofsbelijdenis of geloofsverklaring (een gelukkig woord van H.J. Heering, dat hij ontleende aan het congregationalisme. Het vermijdt associaties met objectief vaststaand en onveranderlijk).
De identiteit van een geloofsgemeenschap wordt natuurlijk niet alleen, zelfs niet in de eerste plaats, bepaald door een geloofsverklaring. Er is een klimaat, een geloofshouding, een wij-gevoel, mede geïnspireerd door de geschiedenis, een ritueel. Er is trouw en volharding, enthousiasme ook, het besef tezamen een geloofsgemeenschap te vormen. Natuurlijk ook het besef dat geloof meer is dan verwoording in taal, nooit gevangen kan worden in een verklaring. Maar, vervolgens kan een gezamenlijke verklaring bij de bepaling en beleving van de identiteit, ook naar buiten toe, wel helpen.

Eigentijdse verwoording
In het recente boekje De Remonstranten wordt in het hoofdstuk over geloofsopvattingen gesproken over diversiteit én de noodzaak om te kiezen. De beginselverklaring is een minimum, de 31 woorden laten veel open. De geloofsbelijdenis van 1940 (!) wordt, terecht, de belangrijkste tekst genoemd die de remonstrantse geloofsgemeenschap in de twintigste eeuw heeft voortgebracht. Een getuigenis van wat in die donkere jaren de essentie was van het geloof van de opstellers. Is het 60 jaar nadien, aan het begin van de 21e eeuw, niet hoog tijd voor een eigentijdse verwoording? Is zoiets uit de tijd, willen we of kunnen we dat niet meer? Mijns inziens is het niet uit de tijd, en mogelijk als we samen willen.
Laat een geloofsverklaring niet te veel vastleggen. Laat zij tot stand komen in een breed beraad. Maar laat zij tegelijk bescheiden en ter zake aangeven hoe de remonstranten zich geplaatst weten tussen midden-orthodoxie en religieus humanisme, tussen geloof in God als Being-itself (Tillich) en als almachtige Vader, tussen Jezus als moreel voorbeeld en als verzoenende Christus, tussen uni- en trinitarisch geloven, tussen ervaring en openbaring, laag- en hoogkerkelijkheid. Met altijd weer concentratie op de werking van de Geest, de praktijk van het geloof en openheid naar de bredere wereld van cultuur en wetenschap.
Dan zal de buitenstaander die de remonstranten onderzoekt wellicht voorbij de constatering kunnen komen dat remonstranten hele grote aarzelingen hebben als het gaat om de verwoording van hun geloof (zo in het rapport Identiteit en binding).

Tenslotte
De geloofsbelijdenis van 1940 was een geestelijk geschenk aan de Broederschap van haar predikanten. Wie weten zich geroepen om het nieuwe geschenk op te stellen en aan te bieden?
Zou het niet een gezamenlijk geschenk van heel de Broederschap aan zichzelf kunnen worden? Als vrucht van een meerjarige, breedgedragen inspanning? Voor de aanbieding is vast een geschikte datum te vinden. Laten we afspreken: ergens tussen 2005 (65e verjaardag van de geloofsbelijdenis van 1940) en 2010 (450e geboortejaar van Arminius).
 

KOEN HOLTZAPFFEL