Gaan zien
Ten eerste: 'gaan zien'. Dat wil zeggen: een andere manier van kijken was nodig. Eén, die niet van huis uit vertrouwd was, maar die met vallen en opstaan geleerd moest worden. Opvoeding en vorming waren daarvoor onontbeerlijk. Onder De Langes voorzitterschap werd de gemeente betrokken in een proces van scholing: scholing in mondiaal samenleven, als christenen en met anderen. Veel kwam daarbij aan op het gezichtsvermogen, de visie. "Niemand", zo heb ik hem eens Thorbecke horen citeren, "heeft het in de hand, maar waarheen stuurt hij, die het niet in het oog heeft?" Mensen moesten, ook en juist in een christelijke gemeente, oog krijgen voor de dimensies van de wereld waarin ze leefden. Visie hield voor De Lange vrij nauw verband met visioen. Heel de kracht van de profetische blik was gemoeid met dat 'gaan zien'. Hij hoopte op een gemeente waarin mensen meer zagen dan op andere plekken in de samenleving. Al was en bleef hij tegenstander van verkerkelijking van profetisch optreden.

Verantwoordelijkheid
Ten tweede: 'verantwoordelijkheid'. Dat is het sleutelbegrip van De Langes dissertatie, misschien wel van zijn hele denken en in ieder geval van zijn betrokkenheid bij de oecumenische beweging. Verantwoordelijkheid heeft in deze contexten een andere, bredere betekenis dan in het hedendaagse spraakgebruik, waar het veelal alleen nog dient om degenen aan te wijzen die men aansprakelijk kan stellen voor geleden schade. Verantwoordelijk-zijn wil wezenlijk zeggen: antwoord-geven. Dat geldt om te beginnen voor de verhouding van de mens tot God. "God", zo zegt De Lange de Russische denker Berdjajew na, "verwacht van de mens een vrij antwoord op zijn tegemoet-komen-de liefde". Het geldt ook voor de verhouding tussen christenen en hun medemensen, want "evenzeer moet het er ons om gaan dat de mens tot zijn recht komt". Deze laatste formulering brengt nog weer een ander en zeer belangrijk aspect van verantwoordelijkheid tot uitdrukking: de ander tot zijn recht laten komen.

Gemeenschappelijk en persoonlijk
Ten derde: 'gemeenschappelijk naast persoonlijk'. Niet alleen persoonlijk. Christen-zijn kan het in zijn consequentie niet alleen hebben van persoonlijke relaties. Dat was de grote ontdekking en de harde les. Er zijn structuren - sociale, economische en politieke - waartegen persoonlijke intenties en acties zo goed als niets vermogen. Altijd weer kwam De Lange met het voorbeeld van de armoede in de wereld. Christelijk medelijden, ja zelfs christelijke liefdadigheid wordt vals als ze de structurele oorzaken van de armoede veronachtzaamt. Wie vanuit zijn geloof werkelijk de opheffing van mensonterende armoede wil, die moet daar ook politieke consequenties aan verbinden. Overigens geen partijpolitieke consequenties. De Lange maakte geen geheim van het feit, dat hij zelf gekozen had voor de PvdA en hij was kritisch t.o.v. de verschillende andere politieke oriëntaties, maar niet bij voorbaat afwijzend. Het ging om het doel, een rechtvaardige wereld, niet om de politieke macht op zich. Gemeenschappelijke verantwoordelijkheid moest ook staan nààst, en niet in de plaats van persoonlijke verantwoordelijkheid. Ik herinner me, dat daarover telkens weer discussies gevoerd werden in de Haagse gemeente. Waar bleef de persoonlijke vroomheid, de vertrouwelijke omgang met God, wanneer je je dit denken in structuren eenmaal eigen gemaakt had? Wel, wat De Lange zelf betreft bleef die bestaan. Daar was geen twijfel over moge-lijk. Hij ontbrak geen zondag in de kerk en hij had een belangstelling voor bijbelse en theologische vragen als geen ander.

Mens van formaat
Zo komt Harry de Lange mij voor ogen in de herinnering aan mijn begintijd als predikant van de Haagse gemeente. Is dit voor een In Memoriam niet allemaal wat erg lokaal en beperkt? Ik geloof van niet. Want zoals hij in Den Haag opereerde, zo opereerde hij ook elders. In de ban van de gelovige verantwoordelijkheid. In het spanningsveld tussen persoonlijk en gemeenschappelijk. Hij bekleedde zeer vooraanstaande functies, in oecumenisch Nederland maar ook internationaal, op Wereldraadsniveau. Hij nam belangrijke initiatieven, zoals de oprichting van het Multidisciplinair Instituut voor Kerk en Samenleving. Hij was nauw betrokken bij politieke meningsvorming op landelijk niveau. Tegelijk was hij met woord en geschrift werkzaam op het zogenaamde grondvlak. Hoeveel gemeente-avonden heeft hij niet verzorgd, voor hoeveel groepen en groepjes is hij niet komen opdraven om de elementaire beginselen van geloof & samenleving uiteen te zetten! Hij was daarin van een ongelooflijke bereidwilligheid. Nee, niet alleen de Haagse gemeente is veel aan hem verschuldigd. Andere gemeenten van de Broederschap zijn dat ook, ja, de Broederschap als geheel - ik denk hier even aan zijn optreden in Algemene Vergaderingen. Het is wonderlijk om iemand van een dergelijk formaat in een zo klein kerkgenootschap te hebben. Dat is ook niet helemaal goed afgelopen. Over de remonstranten, vooral in Den Haag, was hij de laatste 25 jaar van zijn leven vaak bitter.

H.J. ADRIAANSE, emeritus hoogleraar