Positieve formuleringen
De Proeve van belijden past in een bredere tendens in het vrijzinnig christendom, in een omslag van een negatieve en terughoudende benadering naar een positieve, zelfbewuste. Vrijzinnig zijn wordt vaak negatief gedefinieerd: ‘We zijn niet orthodox, niet dogmatisch, we kennen geen bindende belijdenissen en geen kerkelijke hiërarchie’. Het is allemaal waar, maar het is niet genoeg. Dit geeft ons onvoldoende herkenbaarheid. Het is noodzakelijk om de term vrijzinnig een positieve inhoud te geven.
Natuurlijk bestaat er veel verscheidenheid onder vrijzinnigen. Sommigen houden vast aan de klassieke christelijke belijdenissen en traditionele kerkdiensten. Anderen noemen zich religieus humanist en hebben niet zoveel met kerken. Maar toch heeft de brede stroming wel degelijk veel gemeenschappelijks. Ik wil hier zeven kenmerken van vrijzinnig christendom noemen en kort bespreken.
Een opmerking vooraf. Elk van die kenmerken heeft twee kanten. Vrijzinnig duidt op een houding, maar ook op een inhoud. Te vaak wordt vrijzinnig zijn alleen gezien als  houding, maar dan is het risico dat het al snel nietszeggend wordt. Daarom is  een inhoudelijke doordenking nodig. Alleen dan kunnen we tot een werkelijk positieve invulling komen van wat vrijzinnig is.

1. Vrijheid en verantwoordelijkheid
Het meest kenmerkende uitgangspunt is de nadruk op vrijheid en verantwoordelijkheid. Vrijzinnig is volgens Han Adriaanse “wie aan individuele gelovigen de bevoegdheid toekent om zelf over aard en inhoud van hun geloof te beslissen.”
De mens is voor vrijzinnigen het vertrekpunt van geloven, maar niet het eindpunt. De menselijke vrijheid dient begrensd en ingevuld te worden op een verantwoordelijke manier. Die invulling van de vrijheid staat voor de vrijzinnige christen in het perspectief van een religieuze dimensie - in het perspectief van het evangelie. De beweging vanuit de mens naar het geloof komt prachtig tot uitdrukking in de Proeve van belijden. Deze begint, anders dan traditionele belijdenissen, met een  inleiding over de mens, en komt van daaruit tot de formulering van een aantal christelijke noties.

2. Persoonlijk doorleefd geloof
In het verlengde van het vorige kenmerk ligt de nadruk op een persoonlijk doorleefd geloof. Vrijzinnigen zijn huiverig voor het vastleggen van een geloofsinhoud in geschriften en dogma’s. Daarom noemen zij zich ook vaak ‘niet-dogmatisch’. Deze term vind ik echter minder gelukkig.
Allereerst is ze alleen maar negatief. Vrijzinnig is meer dan dat men niet aan dogma’s hecht – dat doet de agnost ook. En bovendien suggereert het dat de geloofsinhoud niet van belang is. Maar ook vrijzinnigen staan voor de opgave een eigen visie op geloven  te ontwikkelen en zo goed mogelijk te verwoorden. Het typisch vrijzinnige bestaat er niet in dat vrijzinnige theologen en gelovigen helemaal geen dogmatiek hebben, maar dat ze daarmee op vrijzinnige wijze omgaan. Iedere poging om het wezenlijke van het eigen geloof te formuleren, is voor hen altijd een voorlopige, die voor kritiek en discussie vatbaar is en die niemand mag binden.
Daarom vermijd ik liever de term niet-dogmatisch en vervang deze door een positieve karakteristiek - de nadruk op een persoonlijk doorleefd geloof. Daarom erkennen we dat er meerdere wegen zijn om het eigen geloof te ontwikkelen. Dat vraagt om een pluriforme geloofsgemeenschap.

3. Openheid voor kritiek en voorlopigheid van (geloofs)uitspraken
Vrijzinnigen zijn vaak, zoals gezegd, terughoudend in het spreken over geloof. We willen iedereen ruimte geven voor een eigen geloofsbeleving. Maar die terughoudendheid is in deze tijd minder wenselijk. Als je zelfs niet probeert het eigen geloof onder woorden te brengen,  kun je er ook niet kritisch over nadenken en het aan anderen overdragen. In tijden van secularisering leidt dat tot verarming van het geloof en achteruitgang van de kerken.
Daarom dring ik aan op vrijmoedig spreken over geloof. Een vrijzinnige moet voluit durven staan voor waar zij in gelooft en voor wat zij in praktijk brengt. Maar zij dient dit in alle voorlopigheid en openheid te doen.

4. Praktische spiritualiteit
In de vrijzinnigheid ligt vanouds meer de nadruk op de geloofspraxis dan op de geloofsleer. Het gaat om de persoonlijke spirituele of mystieke ervaring, om de ethische praktijk en de verbinding tussen beide. Dat betekent niet dat we de geloofsinhoud kunnen verwaarlozen – daar ben ik zojuist op ingegaan. Maar het accent ligt uiteindelijk op de spirituele ervaring, de gelovige gemeenschap en de ethische praktijk. Deze nadruk op de praktijk past goed bij de wijze waarop velen tegenwoordig hun geloof beleven. In die zin is vrijzinnig geloven bij uitstek eigentijds geloven.

5. Openheid voor cultuur, wetenschap en samenleving 
Vrijzinnigen zijn van oudsher op allerlei manieren actief in de samenleving. Ze stonden open voor de moderne cultuur en wetenschap, in plaats van zich daar kritisch tegen af te zetten. Er werd en wordt veel aandacht besteed aan kunst, aan literatuur en schilderkunst. 
Maar misschien moeten we ons wel afvragen of we niet erg eenzijdig gericht zijn op de klassieke ‘hoge’ cultuur. Spreken we nog wel de taal van de moderne zapcultuur en rapmuziek? Staan we ook open voor de inbreng uit immigrantenculturen, voor GTST en Star Wars? Willen we midden in de samenleving staan, dan kunnen we daar niet omheen.

6. Gelijkwaardigheid van iedereen: mannen en vrouwen, homo’s en hetero’s
Vrijzinnigen erkennen in hun kerk en daarbuiten de principiële gelijkwaardigheid van alle mensen. Van mannen en vrouwen, van homo’s en hetero’s. Daarom kennen wij vrouwelijke predikanten en zegenen we homorelaties.
Laten we hierin overigens niet te zelfgenoegzaam zijn. Zolang in kerkenraden de overgrote meerderheid van voorzitters en penningmeesters mannen zijn en vrouwen vooral secretaris zijn en zich met de koffie bezig houden, zijn we er nog echt niet. En ik noem, met enige aarzeling, het woord Broederschap – dat overigens niet alleen vanwege de associatie met mannen, maar ook in toenemende mate vanwege de associatie met esoterische groepjes en fundamentalisten voor verwarring zorgt. Ik hoop van harte dat we daar bij de komende kerkordewijziging nu eindelijk een oplossing voor vinden.

7. Staand in de christelijke traditie maar open voor andere tradities 
De eerste zes kenmerken gelden evenzeer voor vrijzinnige stromingen in andere godsdiensten, maar het zevende en laatste niet. Deze volgorde is geen kwestie van prioriteit, integendeel. Voor mij staat het christendom juist voorop. Vrijzinnig is immers een bijvoeglijk naamwoord. Vrijzinnigheid is steeds een variant van een overtuiging: vrijzinnig christendom, vrijzinnige islam, vrijzinnig-democraten.
Het is natuurlijk ondoenlijk om in enkele zinnen de rijkdom van de christelijke traditie recht te doen. Ik zal het dan ook niet proberen. Maar ik maak twee opmerkingen. Als we in de christelijke traditie staan, vraagt dit van ons dat we daarmee ons ook inhoudelijk verstaan. Daarom vind ik de kracht van de Proeve van belijden dat ze, op een eigentijdse wijze, ingaat op de traditionele thema’s van de christelijke dogmatiek. 
Vrijzinnigen staan volop in de christelijke traditie, maar claimen daarvoor niet het alleenrecht. Daarom staan ze open voor de rijkdom van andere religieuze tradities. Dat gaan we komend jaar hopelijk in praktijk brengen met interreligieuze gesprekken in het kader van ons jaarthema Wederzijds.

Zelfbewust vrijzinnig
Ik heb  een voorzet willen doen voor discussie. Ik hoop dat deze u inspireert om  positief te verwoorden wat voor ú  kenmerkend is voor vrijzinnigheid of voor de remonstrantse traditie. Laten we zelf-bewust worden: bewust van wie we zijn en waar we voor staan.
De vrijzinnig-christelijke traditie is een waardevolle traditie. Zij verdient het om voortgezet te worden. Ze past bij een eigentijdse manier van geloven. Daarom dienen vrijzinnigen ook zelfbewust te zijn in een tweede betekenis: vol zelfvertrouwen en strijdbaar. Juist in deze tijd zijn vrijzinnige opvattingen nodig, maar we moeten die dan wel durven uitdragen.
Bij zelfbewustzijn hoort ook dat je je zwakke kanten onderkent. Ik heb al enkele daarvan genoemd. Eigenlijk zijn het bijna allemaal keerzijden van de sterke kanten: 

• Vrijzinnigen weten goed dat ieder spreken voorlopig is, maar lopen daardoor het risico ten onrechte te zwijgen.
• Ze dreigen het begrip ondogmatisch te misbruiken als ze denken dat dit hen ontslaat van de plicht om hun geloofsinhoud op een eigentijdse wijze te verwoorden. 
• Ze komen op voor vrijheid en ruimte, maar dreigen daardoor in de vrijblijvendheid af te zakken.

• Omdat vrijzinnigen niet willen evangeliseren en bekeren, zijn ze aantrekkelijk voor zoekenden, voor ‘spirituele nomaden’. Maar juist omdat ze dat niet doen, weten die spirituele nomaden hen niet te vinden.
• Vrijzinnige, open geloofsgemeenschappen passen goed bij postmoderne mensen die zich niet willen binden. Maar juist die postmoderne mensen wensen zich niet te binden, lid of vriend te worden en zich in te zetten voor de geloofsgemeenschap. Gevolg: te weinig geld, leden en kader.

Het tweede probleem is lastiger. Maar ook hier kan meer zelfbewustzijn ons helpen om in ieder geval een deel van de belangstellenden over de drempel te helpen. Vaak zijn we daarin te terughoudend. Misschien is het een goed idee om de komende jaren zoals we dat ook met studentenwerk hebben gedaan een best practices inventarisatie ten aanzien van leden- en vriendenwerving te ontwikkelen.

Ik rond af. Het vrijzinnig christendom heeft toekomst. Maar dan zullen vrijzinnigen wel zelfbewust moeten worden. Weten waar we voor staan, durven dat uit te dragen. Onze zwakke plekken onderkennen en waar mogelijk ombuigen tot een positieve kant. Dan heb ik er alle vertrouwen in dat de ontwikkeling in het ledental dit jaar niet een eenmalige uitschieter is, maar het begin van een ombuiging van de trend. Laten we daar allemaal hard aan werken.

Stellingen

1. Het is noodzakelijk om de term vrijzinnig-christelijk een positieve inhoud te geven en niet te volstaan met negatieve aanduidingen en begrippen als ruimte.
2. De uitdrukking niet-dogmatisch is daarom geen goede vervanging voor het woord vrijzinnig.
3. Vrijzinnigen moeten hun traditionele terughoudendheid in het spreken over geloof laten varen en vrijmoedig leren spreken.
4. Vrijzinnigen moeten zich sterker richten op de populaire cultuur, op immigrantenculturen en jongerenculturen; ze moeten leren zappen en rappen.
5. Vrijzinnigen moeten zelfbewust zijn – we hebben een goed verhaal en een inspirerende traditie, die goed kunnen passen bij deze tijd. 
6. De eerste paradox van de vrijzinnigen is dat we door onze pluriformiteit en openheid en onze afkeer van opdringerige evangelisatie goed passen bij zoekers, bij ‘spirituele nomaden’, maar dat we juist daardoor voor hen vaak onzichtbaar zijn.
7. De tweede paradox van de vrijzinnigen is dat we goed passen bij postmoderne gelovigen, maar dat juist zij zich niet gemakkelijk binden en inzetten voor het voortbestaan van die vrijzinnige geloofsgemeenschappen.