Zondag 3 juni 2007
Thema: De alternatieve tien geboden uit Baltimore

Leef in goede verstandhouding met alle mensen, zonder te capituleren op essentiële punten.

Zeg rustig en duidelijk de waarheid en luister naar anderen, zelfs naar degenen die niet zo pienter zijn: ook zij hebben een eigen verhaal.

Ga rumoerige en agressieve mensen uit de weg, ze zijn een kwelling voor de geest. Wie zich met de anderen vergelijkt wordt gauw ijdel en bitter: want er zullen altijd grotere en kleinere mensen zijn dan jezelf. Wees blij met je daden en met je plannen.

Blijf geïnteresseerd in je eigen carrière, al is die nog zo bescheiden. Het heeft het vermogen te veranderen. Train je in zakelijke aangelegenheden want de wereld is vol bedotterij. Maar wees niet blind voor het goede dat er wel is: veel mensen streven naar hoge idealen en overal waar leven is, vindt men ook heroïsme.

Wees jezelf. In het bijzonder, veins nooit genegenheid. Wees ook niet cynisch over de liefde; want vergeleken met dorheid en desillusie, is de liefde eeuwig als het gras.

Neem de raad van ouderen aan. Ontwikkel een sterke geest die je kunt dragen bij onverwachte tegenslagen. Maar maak je niet ongerust over wat er zou kunnen gebeuren. Veel angst wordt geboren uit moeheid en eenzaamheid. Naast een gezonde discipline, wees lief voor jezelf.

Niet minder dan de bomen en de sterren ben je een kind van het universum; je hebt het recht hier te zijn. Of het jou duidelijk is of niet, het is zeker dat het universum zich ontvouwt zoals het moet. Wees dus in vrede met God, hoe je je God ook voorstelt, en wees ook in vrede met je ziel, wat je daden en verlangens ook mogen zijn, in de verwarring van het leven.

Met alle schijn, zwoegen en stukgeslagen dromen die op de wereld zijn, blijft deze, onze wereld, een mooie wereld. Wees voorzichtig en probeer gelukkig te worden. 

Lied: Heer Onze Heer, hoe zijt Gij aanwezig: 4,5,6.

Preek

De tien geboden. Vele mensen hebben er moeite mee: al die geboden en vooral VERboden: gij zult dit en vooral gij zult NIET dat! Een keurslijf, zonder nuances. Een primitief handvest van een stam uit het Midden Oosten die moest het zien te redden in de woestijn.
Voor velen is de joods-christelijke traditie inderdaad gekoppeld aan een stel VERboden, met als doel de mensen te overheersen, in het gareel te houden. Ik denk dat deze reactie te maken heeft met de eigen geschiedenis. Met het afscheid nemen van opgedrongen plichten, van opgelegde regels. Plichten en regels die wellicht op een gebiedende wijze en zonder uitleg zijn geleerd. Bij jongeren constateer ik minder weerstand.
Hoe het ook zij, de wijze waarop de geboden en verboden aan mensen zijn opgedrongen zegt nog niets over de waarde van deze plichten en regels.

Van de week stonden mijn studenten versteld van de overeenkomsten tussen de geboden, verboden, regels en plichten in de grote wereldgodsdiensten. Dat men niet kan doden, stelen, liegen, vals getuigen en de vrouw van zijn buurman begeren (andersom mag kennelijk wel), komt in alle godsdiensten, in alle levensbeschouwingen voor. Deze verboden liggen voor de hand, en zijn zo manifest noodzakelijk voor een harmonieuze samenleving dat ze uiteindelijk als basis van de universele verklaring van de rechten van de mens hebben gefungeerd. Zeker, bepaalde regels liggen moeilijk in bepaalde culturen (de integriteit van het lichaam, bij voorbeeld), maar over het algemeen zijn alle landen het over die rechten eens.

Discussie gesloten? Welnee! Discussie weer heropend! In deze tijd waar religie ‘weer mag’ besloot de journalist Arjan Visser bekende Nederlanders en buitenlanders om hun mening te vragen over die Tien Geboden. Deze reeks interviews verschijnt momenteel in Trouw en komt binnenkort als boek uit. Henk van Ulsen, Yvonne Keuls, Anselm Grün, Jules Deelder: Visser heeft allerlei soorten mensen lange uiteenzettingen over de tien geboden weten te ontfutselen. Alsof iedereen lang nagedacht heeft over de betekenis van de tien geboden in het eigen leven. Ik vind dat verrassend. Verrassend en niet helemaal geloofwaardig, eerlijk gezegd. Het heeft iets geforceerd.

Laten we ons geheugen opfrissen (want we hebben hier geen bord met de tien geboden hangen).

De tien geboden

I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben.

II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is.

III Gij zult de naam van de Heer, uw God, niet ijdel gebruiken.

IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Heer uw God, dan zult gij geen werk doen.

V Eer uw vader en uw moeder.

VI Gij zult niet doodslaan.

VII Gij zult niet echtbreken.

VIII Gij zult niet stelen.

IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste.

X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is.

Je zou eindeloos kunnen discussiëren over deze vrij algemene geboden. Veel interessanter, lijkt mij, eens te kijken naar pogingen om de tien geboden concreter te maken.
In Old Saint Paul’s Church in Baltimore verkopen ze een tekst met de titel: de alternatieve tien geboden uit 1692…
De datum slaat nergens op want in werkelijkheid stamt deze tekst uit het begin van de 20ste eeuw en is van de hand van de dichter Max Ehrmann. Maar dat doet er niet toe. De vraag is: Wat hebben deze laternatieve geboden ons, nu, te zeggen?

1. Wees rustig, vermijd lawaai en haast, in stilte schuilt de vrede. 

Dat is mij uit het hart gegrepen. We zijn gedompeld in een voortdurend lawaai, en lopen achter onszelf aan. Zijn er nog oases van stilte? Momenten van rust? Jawel, maar je moet er goed naar zoeken en er speciaal naartoe gaan. Op vakantie bij voorbeeld, in de relais du silence, hotels waar stilte wordt gegarandeerd. Of je moet alle radio- en televisietoestellen, mobiele telefoons en computers in huis uitdoen om eindelijk rust te vinden. Als je Amsterdam op zijn mooist wil zien, moet je dat op zaterdag of zondag ochtend heel vroeg doen, wanneer verkeer en commercie de stad nog niet in gijzeling hebben genomen. 

Onze maatschappij is bang voor rust en stilte en heeft die vervangen door haast en lawaai. Continu lawaai.

Maar, zegt dit gebod, je ontneemt jezelf dan de innerlijke vrede die je tot jezelf brengt.

Is het vergezocht om dit gebod te vergelijken met het oorspronkelijke tweede gebod geen valse goden te aanbidden?

2. Leef in goede verstandhouding met alle mensen, zonder te capituleren op essentiële punten.

In harmonie met anderen leven wil niet zeggen dat je een voetenveger moet worden. Elkaar op een goede manier tegemoet treden betekent niet alleen de ander respecteren – wie hij of zij is, hoe hij of zij denkt – maar ook jezelf respecteren. Iedereen heeft een paar essentiële ideeën die niet omruilbaar zijn. Die staan ook niet te koop. Er valt niet over te onderhandelen.

In wezen vinden we hier het gebod terug van de liefde: heb de ander lief als jezelf. Je kunt niet in goede verstandhouding met de ander leven als je jezelf wegmoffelt en inlevert wat je het meest aan het hart ligt.

3. Zeg rustig en duidelijk de waarheid en luister naar anderen, zelfs naar degenen die niet zo pienter zijn: ook zij hebben een eigen verhaal.

Rustig de waarheid zeggen… Er is wellicht niets moeilijker dan dat. En dan ook nog naar de ander luisteren want wellicht heeft hij of zij elementen in handen die je eigen waarheid in een ander perspectief kunnen plaatsen. Ook als hij of zij minder begaafd, minder pienter dan jezelf is. De waarheid hangt niet altijd van een intelligent betoog af. Ik herken hier een appèl aan de positieve tolerantie, die ons remonstranten in de genen hoort te zitten. Dus niet alleen tolereren – verdragen – waar je het niet mee eens bent. Neen: veel positiever: nieuwsgierig gaan onderzoeken of de ander ook niet iets heel essentieels heeft ontdekt.

4. Ga rumoerige en agressieve mensen uit de weg, ze zijn een kwelling voor de geest. Wie zich met de anderen vergelijkt wordt gauw ijdel en bitter: want er zullen altijd grotere en kleinere mensen zijn dan jezelf. Wees blij met je daden en met je plannen.

Wie zich met een ander vergelijkt… Eigenlijk het omgekeerde tiende gebod: je zult niet begeren wat van een ander is. Hier wordt gezegd: kijk niet naar wat de ander is, want je zou jezelf hoger kunnen schatten, ijdel en bitter kunnen worden. Maar onmiddellijk daarna, wordt gezegd dat het ook andersom kan: er zijn mensen die meer zijn, meer hebben, ‘grotere’mensen, waar je jaloers op zou kunnen worden. De wijsheid zegt dan: wees blij met je daden en plannen.

5. Blijf geïnteresseerd in je eigen carrière, al is die zo bescheiden. Het heeft het vermogen te veranderen. Train je in zakelijke aangelegenheden want de wereld is vol bedotterij. Maar wees niet blind voor het goede dat er wel is: veel mensen streven naar hoge idealen en overal waar leven is, vindt men ook heroïsme.

Dit lijkt eerder op een modieuze bedrijfstraining door Emile ratelband dan op  een gebod, maar soit. Ik wil me concentreren op de tweede deel:

Maar wees niet blind voor het goede dat er is: veel mensen streven naar hoge idealen en overal waar leven is, vindt men ook heroïsme.

Hoeveel mensen zetten geen nieuws meer aan, lezen zelfs geen kranten meer om alle ellende in de wereld niet te hoeven vernemen? Zijn ze blind voor het goede? Juist niet! Het goede wordt alleen niet naar voren gebracht. Alleen het sensationele, het choquerende, het dramatische. Zo hoor ik ook vertellen dat de tijd van de hoge idealen voorbij is. Wat een onzin! Maar mensen lopen er niet mee te koop. Overal waar leven is, vindt men heroïsme. Dàt is de realiteit. Dit gebod is mij ook uit het hart gegrepen en dat is de reden waarom ik, aan het begin van de voorbeden, altijd een dankgebed voor het goede uitspreek. Kijk echt om je heen, en je ziet – ook – het vele goede dat er is.

6. Wees jezelf. In het bijzonder, veins nooit genegenheid. Wees ook niet cynisch over de liefde; want vergeleken met dorheid en desillusie, is de liefde eeuwig als het gras.

Is degene die dit geschreven heeft een onverbeterlijke optimist? Welnee. Hier is aan het woord iemand die de Griekse filosofie (Ken uzelf, wees uzelf) kent, en die bovenal genoeg levenservaring heeft om te weten dat alleen de liefde, in welke vorm ook, het leven glans en betekenis geeft.

7. Neem de raad van ouderen aan.

Hier zou ik een hele preek aan kunnen wijden: eer uw vader en uw moeder wordt neem de raad van ouderen aan. Maar laten de ouderen zich wel voldoende horen?

8. Ontwikkel een sterke geest die je kan dragen bij onverwachte tegenslagen. Maar maak je niet ongerust over wat er zou kunnen gebeuren. Veel angst wordt geboren uit moeheid en eenzaamheid. Naast een gezonde discipline, wees lief voor jezelf.

Onverwachte tegenslagen krijgt iedereen vroeg of laat te verduren. Hoe verdraag je die dan? Mensen kunnen een onvermoede kracht laten zien. Voor sommigen komt die kracht van God, voor anderen van de medemensen, weer anderen putten deze kracht uit zichzelf. Maar komt dat niet op hetzelfde neer? Feit is dat mensen veel sterker kunnen zijn dan ze ooit hadden vermoed.

En dan die waarschuwing: Maar maak je niet ongerust over wat er zou kunnen gebeuren. Je kunt je niet verzekeren tegen alles wat je kan overkomen; je kunt het lot niet alvast opvangen: het leven is niet maakbaar. Als je voortdurend piekert over wat zou kunnen gebeuren, leef je niet echt, raak je uitgeput, terwijl er geen rede voor is.  Eckhart Tolle, de auteur van ‘De kracht van het nu’ herhaalt voortdurend: leef niet in het verleden of in de toekomst maar in het heden. Jongeren lopen met hem weg, zag ik gisteren nog.

9. Niet minder dan de bomen en de sterren ben je een kind van het universum; je hebt het recht hier te zijn. Of het jou duidelijk is of niet, het is zeker dat het universum zich ontvouwt zoals het moet. Wees dus in vrede met God, hoe je je God ook voorstelt, en wees ook in vrede met je ziel, wat je daden en verlangens ook mogen zijn, in de verwarring van het leven.

Gisteren stond ik in Amsterdam aan het bed van iemand die net een open hart operatie had ondergaan. Ik had een lange brief van hem gekregen over het moeizame afscheid die hij van het geloof van zijn jeugd had genomen. Hij voelde zich deel van het universum, deel van een geheel dat zich binnen en buiten hem ontvouwde volgens een ondoorgrondelijk plan. En dat gaf hem rust en zekerheid. Wat zou hem kunnen gebeuren dat niet in het geheel van het universum paste? Vrede met zijn ziel, had hij, net als hier wordt gezegd. Of daar een God bij hoorde? Is dat relevant, eigenlijk, hoe we het Mysterie van het leven noemen?

10. Met alle schijn, zwoegen en stukgeslagen dromen die op de wereld zijn, blijft deze, onze wereld, een mooie wereld. Wees voorzichtig en probeer gelukkig te worden.

De schrijver van deze alternatieve tien geboden zou ik willen herdopen als Prediker II, de optimist. Maar realist is hij ook: wees voorzichtig! En probeer gelukkig te worden.

Schitterende tekst, deze alternatieve tien geboden uit Baltimore. Een tekst waarvan je weet, bij eerste lezing: hier kun je uit leven.

Amen