Zondag 6 januari 2008
Thema: ‘Waar ontmoet ik God? In de Ander?’

Welkomstwoord  (uitgesproken door Elka)

De vraag: waar ontmoet ik God? (Elka)

Toen de mens begon na te denken over wat rondom hem heen gebeurde, bedacht hij  goden. Goden voor de zon, de maan, de regen, de bliksem… Voor alles eigenlijk.  Goden waren in elke rivier, in elke boom, in elke regenbui.
Duizenden jaren voor Christus, ontwikkelde een kleine stam uit het Midden Oosten, de Hebreeën, het idee van een unieke god die alle anderen in de schaduw zette: Jahwe. Het bestaan van andere goden werd niet in twijfel getrokken. Ze werden alleen gedegradeerd tot afgoden die in andere culturen het voor het zeggen hadden.
 Rond de vijfde of vierde eeuw voor Christus kreeg Jahwe bij de Hebreeën zijn definitieve gestalte. Concurrenten zijn er voortaan niet meer. 
Jahwe werd DE God die EEN is, een MYSTERIE, die noch te benoemen noch af te beelden is. IK BEN DIE IK BEN is zijn naam.
Maar was hij dan nog te ontmoeten, zoals de natuurgoden vroeger in de natuur te ontmoeten waren? Vele bijbelse verhalen gaan daarover. Bij voorbeeld het verhaal van de profeet Elia die, nagezeten door zijn vijanden, alle hoop heeft verloren.

Daar ging Elia een grot binnen om er de nacht door te brengen. 
Toen richtte de GOD zich tot hem met de woorden: ‘Elia, wat doe je hier?’
Elia antwoordde: ‘Ik heb me met volle overgave ingezet voor de HEER, de God
van de hemelse machten, maar de Israëlieten hebben uw verbond met hen naast
zich neergelegd, uw altaren verwoest en uw profeten gedood. Ik ben als enige
overgebleven, en nu hebben ze het ook op mijn leven voorzien.’
‘Kom naar buiten, ‘zei  GOD, ‘en treed hier op de berg voor mij aan.’ En daar 
kwam GOD voorbij. Er ging een grote, krachtige windvlaag voor GOD uit,
die de bergen spleet en de rotsen aan stukken sloeg, maar GOD bevond zich
niet in die windvlaag. Na de windvlaag kwam er een aardbeving, maar GOD
bevond zich niet in die aardbeving.
Na de aardbeving was er vuur, maar GOD bevond zich niet in dat vuur. Na het
vuur klonk het gefluister van een zachte bries.
Toen Elia dat hoorde, sloeg hij zijn mantel voor zijn gezicht. Hij kwam naar buiten en ging  in de opening van de grot staan, en daar klonk een stem die tot hem sprak: ‘Elia, wat doe  je hier?’
[1 Koningen 19: 11—9-11]

Muziek 2
The Amsterdam Synagogue, Chants during the Jewish year.: adoshem moloch
Cantor Hans Bloemendal

Vraag,tweede deel  (Elka)

Maar als er geen bries meer te horen is, waar kan God dan ontmoet worden? In de geschiedenis van het joodse volk bleek God regelmatig ‘afwezig’. Na de holocaust, nam de joodse theologie en filosofie noodgedwongen een andere koers. Want waar was God toen gebleven? Kon van ontmoeting tussen God en de mens nog sprake zijn?
Emmanuel Levinas vond daar een eigen antwoord op. Wie is Emmanuel Levinas?

Emmanuel Levinas werd geboren in 1905 in Litouwen uit joodse ouders en stierf in 1995 in Frankrijk. Na de Russische revolutie ging hij naar Duitsland, waar hij kennis maakte met de filosofie van Husserl en Heidegger. Zijn meest bekende werk is Totalité et infini. Totaliteit en oneindigheid.
Levinas is zondermeer de meest invloedrijke joodse filosoof van de twintigste eeuw. Zijn invloed reikt veel verder dan het jodendom. Het laatste boek van Klaas Hendrikse had niet geschreven kunnen worden zonder Levinas. 
Totaliteit, zegt Levinas, is niets. Terwijl de oneindigheid ons confronteert met het gelaat van de medemens. We hebben met elkaar een ethische verhouding. 
De mens bouwt een wereld voor zichzelf. De Andere is daarop een inbreuk. Maar de Andere roept mij tegelijkertijd op om hem tegemoet te treden. De uittocht uit Egypte wordt een uittocht uit mijzelf, de Andere tegemoet. 
Let wel: de Andere is niet God, maar wel de enige plaats, waar God zich laat vinden. 
God is dus, volgens Levinas,  slechts te ontmoeten in de Ander.

De relatie tot het goddelijke loopt via de relatie tot de mensen…
Het menselijke bestaan is de ware plaats, waar het goddelijke woord het verstand ontmoet. De mens heeft toegang tot het goddelijke woord zonder door extase buiten zichzelf te geraken. De mens is in staat God te zoeken… 
De andere mens is de Andere (met hoofdletter). Het gelaat van de naaste bezit een andersheid, getuigt van een andere werkelijkheid.  Recht, dat ik de andere mens doe, brengt mij God nabij, even intiem als gebeden en liturgie, die niets zijn zonder rechtvaardigheid. Alleen wie zijn eigen natuur een strenge regel weet op te leggen, is in staat  het gezicht van de Ander te herkennen. De weg naar God voert naar de mens. De weg naar de mens voert naar discipline en  zelfopvoeding. ….
De relatie met het goddelijke verloopt via de relatie tot  de mensen. Voor alles ontdekt de mens de mens. De Ander.

Waarom schrijft Levinas de Andere toch met een hoofdletter? 
En nog pregnanter: Levinas schrijft Ik met een hoofdletter. 
God is ver weg, zegt Levinas, maar komt ook van binnen uit. 
Wat kan Levinas bedoelen met de Andere? Hij is daar zeer terughoudend en zeer zwijgzaam over. Toch waag ik het daarover een mening te hebben. Met de Andere wordt bedoeld een verstrengeling van God en mens. Met ieder mens? Neen, met de Thoramens, met de mens, die is opgevoed en zichzelf opvoedt in de Thora, d.w.z. de tien geboden. 
Door de dood gaat God bij de mens verloren. 
Manifesteert God zich dan bij elke geboorte van een mens? 
Neen, hij manifesteert zich niet bij de ‘natuurlijke’ mens. Hij manifesteert zich bij de mens, die is opgevoed en zichzelf opvoedt in de Thora. De natuur heeft bij Levinas anders dan bij Spinoza een slechte naam, vanwege de holocaust. Spinoza heeft daarvan niet geweten en keek toen veel positiever tegen de natuur aan... 
Is God altijd dichtbij? Ja, en het is zinloos God ergens anders te zoeken dan in het 

Het lijden is voor Levinas, die als jood zelf de Holocaust heeft meegemaakt , een belangrijk thema. (tekst van Levinas)  (Elka)

Wat heeft dit lijden van onschuldigen te betekenen? Getuigt dit niet van een wereld zonder God? Een aarde, waarop alleen de mens de dienst uitmaakt van Goed en Kwaad? De eenvoudigste en gewoonste reactie zou zijn, dat men tot atheïsme besluit. Voor al degenen, die tot dan toe geloven in een nogal primitieve god, die in zijn goedheid de mensen als eeuwige kinderen behandelde, prijzen uitreikte of fouten vergaf, is dit ook de meest gezonde reactie. Het monotheïsme is aan zich zelf verplicht een antwoord te geven op rechtmatige eisen van het atheïsme. Een God voor volwassenen openbaart zich juist door de leegte van de kinderlijke hemel. Er is een ogenblik, waarop God zich uit de wereld terugtrekt en zijn gelaat bedekt. God, die zijn gelaat bedekt is naar onze overtuiging evenmin een theologische abstractie als een dichterlijk beeld. Maar wel het uur, waarin de rechtvaardige geen enkele hulp van buiten af vindt, waarin de vertroosting van de goddelijke aanwezigheid in het kinderlijke religieuze gevoel ontbreekt en waarin het individu alleen nog in zijn geweten - d.w.z. in het lijden- de overwinning kan behalen.

De mens is geneigd tot alle kwaad en onbekwaam tot enig goed, staat er in de Heidelbergse Catechismus. Een negatief mensbeeld. Ook op hulp van een ander hoeft de mens dan niet te rekenen. Als God zijn gelaat bedekt, dan is er geen hulp voor de rechtvaardige, zegt Levinas. Er blijft dan enkel het lijden. En dat is de miljoenen met de Holocaust overkomen.
Verschilt dit beeld van dat van de Heidelbergse Categismus? Nee. Levinas heeft het over de natuurlijke mens, waar niets mee aan te vangen valt. Is er dan nog een andere mens? Wij zullen zien. Albert Schweizer heeft in 1923, vlak na de eerste wereldoorlog een boek gepubliceerd: Cultuur en Ethiek, waarin hij betoogt, dat Jezus een zwaar negatief wereld- en mensbeeld had. Hij verwachtte alleen redding door de komst van het Koninkrijk Gods, dat zou neerdalen uit de hemel. Hangende aan het kruis heeft Hij moeten inzien dat dit niet zou gebeuren.
Schweizer betoogt dat voor zo’n zwart mensbeeld geen plaats is. Om dat te bewijzen is hij zijn prijzenswaardige werk in Lambarene begonnen. Zou hij na de Holocaust het zelfde hebben geschreven? We weten het niet.
Door de Holocaust, zegt Levinas, hebben alle godsdiensten een geweldige dreun gekregen. Dat geldt ook voor het wereld- en mensbeeld. Is Lambarene niet een druppel op de gloeiende plaat geweest, gezien de enorme problemen van Afrika? 
De Bijbelkring is unaniem van mening dat gloeiende-plaat-denken uit den boze is. Elk initiatief, hoe gering ook, telt, ook al wordt de wereld er niet mee gered. Herinnerd wordt aan het woord van Luther: Als ik weet, dat morgen de wereld vergaat, plant ik vandaag een boom.

De natuurlijke mens is niets, zegt Levinas. Wat dan? Is er nog iets anders dan de natuurlijke mens? Ja zegt Levinas, die is er. Dat is de Thora-mens, zeg maar de mens die de tien geboden vóór in het hoofd heeft zitten, zich er aan huodt en tot een levend bezit maakt.
Naastenliefde is daar de samenvatting van. Ik houdt meer van de Thora dan van God, zegt Levinas en dat is veelzeggend. Als ik me aan de Thora houdt, kan de wereld rustig vergaan. Het is dan zelfs niet belangrijk of de wereld vergaat.
Is de gang van Schweizer naar het oerwoud niet veel fundamenteler voor de mensheid dan het geschrijf  van Levinas in zijn behaaglijke studeerkamer? Nee. In zijn studeerkamer heeft Levinas zich geworpen op de vraag naar welke beginselen de mens wel of niet zal leven. En dat is minstens even belangrijk als de gang naar het oerwoud

Muziek 3
Een psalm van David. Psalm 65, Thou, o God, are praised in Sion.

Waar denken we zelf God of het goddelijke te kunnen ontmoeten? (Willem)

Misschien liggen vrijzinnigen niet wakker van deze vraag. En toch is het goed de vraag met elkaar te bespreken, zoals we straks bij de koffie zullen doen.
Waar ontmoet ik God of het goddelijke? 
Met eraan gekoppeld deze tegenvraag: waar ontmoet God ons?
In zijn chassidische vertellingen vertelt Martin Buber het volgende verhaal:

Verstoppertje spelen
Rabbi Baruchs kleinzoon Jechiël speelde eens met een andere jongen verstoppertje. Hij verstopte zich goed en wachtte tot zijn vriendje hem opzocht. Toen hij lang gewacht had, kwam hij uit zijn schuilplaats; maar de ander was nergens te zien. Nu bemerkte Jechiël dat deze van het begin af niet naar hem had gezocht. Daarover barstte hij in tranen uit, kwam huilend de kamer van zijn grootvader binnen en beklaagde zich over zijn slechte speelkameraadje. Toen stroomden rabbi Baruch de tranen uit de ogen en hij zei: ‘Zo spreekt God ook: ik verstop mij, maar niemand wil mij zoeken’.
[Baruch van Mesbiz, uit Martin Buber, Chassidische vertellingen. Katwijk aan zee 1967,  p. 133]

God, Schepper van het Al
in eerbied staan wij voor U,
gedreven door visioenen van harmonie tussen mensen.
Wij zijn kinderen van vele tradities- 
erfgenamen van gemeenschappelijke wijsheid en
van tragische misserverstanden, 
van fiere hoop en bescheiden resultaten.
Dit is een moment, waarop wij elkaar werkelijk willen ontmoeten,
met onze herinneringen en onze waarheden,
met moed en vertrouwen, met liefde en belofte.

Laten wij, in alles wat we samen delen, 
het gezamenlijke gebed van de mensheid herkennen.
Laten we, door alles waarin we van elkaar verschillen,
verwonderd staan over de vrijheid van de mens.
Laten we, in onze verwantschap en onze verscheidenheid, 
ons tot die unieke Ene bekennen die God is.

Moge wij even veel moed tonen als onze overtuigingen sterk zijn
en mogen onze integriteit de grootheid van onze hoop evenaren.
Moge ons vertrouwen op U, ons nader tot elkaar brengen.
Moge onze confrontatie met het verleden en het heden
zegen brengen voor de toekomst.

Beste mensen, wij nodigen u uit om met elkaar in gesprek te komen over wat u zojuist heeft gehoord. We gaan nu luisteren naar een laatste muzikale fragment uit het moderne Jiddische repertoire.

Na het einde van het lied, blijft men zitten voor een kop koffie en een goed gesprek