Zondag 20 januari 2008
Serie: ‘Wat is wijsheid?’
Thema: ‘Spreken of zwijgen?’

Dit is wat wij hem hebben horen verkondigen en wat we u verkondigen: God is licht, er is in hem geen spoor van duisternis.Als we zeggen dat we met hem verbonden zijn terwijl we onze weg in het duister gaan, liegen we en leven we niet volgens de waarheid. [1 Joh 1: 5-6]

Lezingen

Wat God ‘zegt’ is rechtvaardig, wat Hij ‘aankondigt’ is waarachtig :

18 Dit zegt de HEER,die de hemel geschapen heeft–hij is God! –,
die de aarde gemaakt en gevormd heeft
en die haar heeft gegrondvest–
niet als chaos schiep hij de aarde,
maar om te bewonen heeft hij haar gevormd:
Ik ben de HEER, er is geen ander.

19 Ik heb niet in het verborgene gesproken,
ergens in een duister oord,
ik heb Jakobs nageslacht niet gevraagd:
‘Zoek mij in de chaos.’
Nee, ik ben de HEER,
al wat ik zeg is rechtvaardig,
wat ik aankondig is waarachtig. [Jesaja 45: 18-19]

Daarom moet de mens de waarheid spreken

Hier moeten jullie je aan houden:
Spreek de waarheid tegen elkaar,
Bewaar de vrede door eerlijk recht te spreken;
wees er niet op uit om een ander kwaad te doen
en laat je niet verleiden tot meineed,
want daar heb ik een afkeer van, spreekt de Eeuwige. [Zacharias 8: 16-17]

Preek

Is het altijd wel duidelijk wanneer we moeten spreken en wanneer we beter kunnen zwijgen? En als we spreken, wat is dan waarachtig spreken?Als het antwoord op deze vragen eenvoudig was, zouden we deze vragen niet stellen, zouden vermoedelijk er geen wetenschap en zelfs geen wijsheid bestaan. 
Spreken en zwijgen, waarachtig spreken of liegen: deze tegenstellingen plaatsen ons soms, in het dagelijkse leven, voor onoplosbare dilemma’s.
Wanneer moet je spreken, wanneer zwijgen?
Wat is waarachtig spreken en wat is liegen?
Spreken en zwijgen, waarachtig spreken en liegen zijn tegenstellingen die een simplistische benadering niet verdragen. Bestaat een spreken dat waarachtig is?
Of regeert de leugen? Is elke waarheid goed te zeggen of kun je soms niet beter je mond houden (onder het motto spreken is zilver, zwijgen is goud)?
 
Spreken
 
Het ‘spreken’, het ‘zeggen’ vervult in de joods-christelijke traditie een essentiële rol. Het spreken van God –het Woord- schept de wereld, schept de werkelijkheid.
Als God gezwegen zou hebben, bestond niets van wat wij kennen, bestonden wij niet. Spreken schept de werkelijkheid.
Jesaja laat God zeggen:

Ik heb niet in het verborgene gesproken,
ergens in een duister oord,
ik heb Jacobs nageslacht niet gevraagd:
‘Zoek mij in de chaos.’
ik ben de HEER,
al wat ik zeg is rechtvaardig.

Want in de chaos valt niets te vinden. Het spreken van God schiep orde in de chaos. Het is een schitterende mythe, die mensen hebben bedacht om orde in hun eigen gedachten te scheppen, om een kader aan al hun vragen te geven.
De mythe van het spreken van God hielp de mens om zijn eigen werkelijkheid te ordenen. En al hebben we deze mythe niet meer nodig om de wereld te verstaan, het blijft als een paal boven water dat je de chaos slechts kunt bedwingen door te spreken, door kenbaar te maken wat je hebt begrepen, door te zeggen waar het op staat. Niet ergens in een duister oord maar in het openbaar. En dan zou je wensen dat mensen die het woord nemen, die iets zeggen, die spreken, het voorbeeld zouden volgen van God, zoals Jesaja hem ten tonele voert:

Ik heb niet in het verborgene gesproken,
ergens in een duister oord,
ik heb Jacobs nageslacht niet gevraagd:
‘Zoek mij in de chaos.’
ik ben de HEER,
al wat ik zeg is rechtvaardig.

Waarachtig spreken

Al wat ik zeg is rechtvaardig….
Al wat ik zeg is waarachtig, wordt elders gezegd.
Er is spreken en spreken. Er is een spreken dat de chaos verdrijft en de werkelijkheid schept, en er is een spreken dat precies het tegenovergestelde bereikt, een spreken dat slechts chaos en geweld teweeg brengt. Dat geldt op wereldniveau, en dat geldt, denk ik ook, op individueel niveau.
U hebt vast het boek van Joris Luyendijk dat de Ns-publiekprijs heeft gewonnen gelezen: Het zijn net mensen. Beelden uit het Midden-Oosten, waarin hij vertelt hoe het spreken over het Midden-Oosten in de media allesbehalve waarachtig is. Er wordt door de media een beeld van de situatie in het Midden-Oosten geschapen dat met de werkelijkheid amper iets te maken heeft. Beter zou zijn, zegt Luyendijk, om toe te geven dat je in een dictatuur, in Arabische landen bij voorbeeld, niet vrij – laat staan waarachtig - spreken kunt. Beter zou zijn om te zwijgen, dus. Maar ja: er moet en er zal gesproken worden, breaking news worden geproduceerd, al moet daarvoor de waarheid geweld worden aangedaan. Men eist op hoge toon ‘absolute transparantie’, wat men krijgt zijn hot items voor het nieuws van 8 uur.
Een dergelijke tegenstelling bestaat ook in het persoonlijke leven.
Velen van ons, denk ik delen nog steeds de relatie-idealen uit de jaren zestig: alles met elkaar delen, geen geheim voor de ander hebben, alles bespreekbaar maken. Absolute transparantie dus. En tegelijkertijd eisen we onze privacy (wat een vorm van zwijgen is). Dat is een vreemde tegenstelling. Moet alles wat kán gezegd worden ook daadwerkelijk gezegd worden? Of kun je, ook hier, soms niet beter zwijgen?
Wederom: welk spreken schept orde in de chaos, welk spreken brengt ons verder, en welk spreken maakt alleen maar scherven, maakt alleen van mensen die van elkaar houden, vijanden? Is dat nu wel nodig?

Zwijgen

Spreken is zilver, zwijgen is goud, zegt het bekende spreekwoord. Op een site van christelijke jongeren schreef een meisje: dat spreekwoord hoort precies andersom te luiden. Je moet als christen juist je mond opendoen om alle onrechtvaardigheid in de wereld aan de kaak te stellen! Dus: zwijgen is zilver, spreken is goud, zou het moeten zijn! En ze heeft gelijk natuurlijk, want zij heeft het over dat rechtvaardig spreken, van Jesaja. En bovendien geldt dat voor ieder mens, niet alleen voor een christen!
Met rechtvaardig spreken moet je nooit ophouden.
Maar die andere vorm van spreken: niet rechtvaardig spreken maar kwaadaardig spreken, spreken om kwaad aan te richten, om te verwonden, om te beledigen, of spreken om niets te zeggen, wat bereik je daarmee? Pijn, verdriet, woede, leegte. Is zwijgen dan niet beter? Het lijkt alsof alles wat gezegd kan worden ook gezegd moet worden. Moet dat echt? Ik schaam me voor Nederlandse politici die hun mond niet kunnen houden en gevaarlijke onzin uitkramen. Een zwijgcursus zou hier en daar op zijn plaats zijn.
Wat geldt in het publieke domein, geldt ook in het privé-leven. Dus ik handhaaf toch de geliefde tegeltjes-wijsheid: Spreken is zilver, zwijgen is goud.

Liegen

Maar nu liegen! Een van de tien geboden: gij zult niet liegen!
Jesaja liet God zeggen
Al wat ik zeg is rechtvaardig
Wat ik aankondig is waarachtig

En daarom, vervolgt een andere profeet, Zacharia, moet de mens eveneens de waarheid spreken:

Hier moeten jullie je aan houden:
Spreek de waarheid tegen elkaar,
Bewaar de vrede door eerlijk recht te spreken;
wees er niet op uit om een ander kwaad te doen
en laat je niet verleiden tot meineed,
want daar heb ik een afkeer van, spreekt de Eeuwige.

Mijn joodse grootmoeder zei, op z’n Belgisch:
Liegen om je plan te trekken, is niet liegen. Het is je plan trekken.
Daar is ze heel oud mee geworden, en ze was heel wijs.

Tja: Wat is liegen? Uiteraard leer je als kind dat je niet mag liegen.
Maar soms moet het. De Groningse boer die de bezetter antwoordt dat hij geen joden in de buurt heeft gezien terwijl ze in de kruipkelder zijn ondergedoken liegt, met gevaar voor eigen leven. Uit overtuiging. Men zou hem de woorden in de mond kunnen leggen die Jesaja aan God toedichtte:

Al wat ik zeg is rechtvaardig
Wat ik aankondig is waarachtig

Hoewel hij loog, sprak hij waarachtig, was hij rechtvaardig. U kent zelf vast andere voorbeelden waarin liegen een daad van rechtschapenheid is. Zwartwit denken en handelen is te simplistisch om bruikbaar te zijn.

Conclusie 

Waarachtig spreken, of liegen, spreken of zwijgen.
We leven in een wereld van tegenstellingen waarin scherpe morele definities wel handig zijn maar niet zelden tekort schieten. Dualistisch denken – zwartwit denken – doet geen recht aan de complexiteit van het leven want het kent geen nuances. Maar genuanceerd denken en handelen is een moeilijke opgave.
De profeet spreekt, de mysticus zwijgt;
de gewone mens spreekt en zwijgt om en om;
Wij leven in een vrij land en zijn vrij om te spreken of te zwijgen, om waarachtig te spreken of om leugens te verkondigen en in stand te houden. Aan ons de keuze om de wereld waarin we willen leven zelf te scheppen.

Amen.