Zondag 30 september 2007
Manifestatie Waalse Kerk Breda
 
Thema: 'God... Hij.., Zij.., Het..?'
Een muzikale reflectie over veranderende godsbeelden

Inleiding

Van de bijna 7 miljarden mensen die op de wereld leven, gelooft een grote meerderheid op een of andere manier in een God, of in goden. Die God, of deze goden, dragen ontelbare namen, worden op vele manieren afgebeeld. Kunstwerken over de hele wereld laten zien hoe mensen hun God of goden ‘zien’, welk beeld ze zich van hun God of goden maken. Denk aan Shiva met de vele armen die de wereld beschermen, denk aan de Russische iconen die worden aanbeden als werkelijke aanwezigheid van de heiligen, aan de Afrikaanse maskers of aan het westerse christelijke schilderkunst. Goden alom. In een aantal godsdiensten is echter het afbeelden van de godheid verboden, zoals in het Jodendom en in de Islam. Het christendom, dat oorspronkelijk  datzelfde verbod kende, hield zich er echter niet aan. Er ontstond een christelijke iconografie – vaststaande afbeeldingen van God, Vader, Zoon en Heilige Geest – en daar hebben wij schitterende kunstwerken aan te danken.
Maar mensen nemen geen genoegen met de vaststaande afbeeldingen van hun God. Zij willen zich een eigen beeld kunnen maken, door alle religies heen.
Een paar voorbeelden uit onze Nederlandse multireligieuze samenleving:
Een jonge Nederlandse vrouw van Indiase afkomst vertelde hoe zij als kind zich de god Krishna voorstelde, terwijl hij met haar samen schapen hoedde op het veld.
In het recente boek Nader tot u. Meer moderne devoties, vertelt Karim Traida, de Nederlands- Algerijnse regisseur van de film De Poolse bruid, dat hij zich de woede van zijn familie op de hals haalde door als acht jarige jongetje te vragen: waar woont Allah? Zonder een duidelijk beeld van de woonplaats van Allah, kon hij die zich niet voorstellen. En hij wilde zich een beeld kunnen maken van zijn god. Allah moest toch ergens wonen? Een pak slaag kon hij krijgen, van iedereen aan wie hij de vraag maar stelde.
Dichterbij huis: een paar jaar geleden zag ik in Bretagne een zeer eigenaardige kerstkaart. In het kraambed lag Maria, als een vermoeide maar gelukkige jonge moeder. Buiten, op een van die bankjes die vaak voor de deur van Bretonse boerderijen staan zat, in vol ornaat, God de vader, compleet met baard en lange mantel, als een zenuwachtige echtgenoot te wachten op het moment waarop de vroedvrouw hem naar binnen zou roepen om zijn enig geboren zoon te komen bewonderen. Een uitzonderlijk beeld, dat ik nergens anders ben tegengekomen. 

Mensen hebben er behoefte aan hun goden, hun God, zichtbaar, tastbaar in de buurt te hebben. Bij de hand.
Uit deze behoefte ontstond ooit de kunst.
Onze samenleving individualiseert steeds meer. En het beeld dat men zich van God maakt, volgt deze trend. God of de godheid is niet meer verbonden aan een beeld dat in je jeugd opgang had. Het godsbeeld ontwikkelt zich even persoonlijk als de mens zelf. Er zijn dus eindeloos veel godsbeelden. In de verschillende godsdiensten die ons land rijk. Zo ook binnen de christelijke kerk. Of, en steeds meer, buiten de christelijke kerk.
Tussen de 40% en 60% van de Nederlanders verklaren dat ze ietsisten zijn, dat ze dus geloven dat er ‘iets’ is, een mysterie, een geheim dat het leven omvat maar waarvan ze niet weten wat het precies is, een ‘iets’, een ‘het’,  zonder naam, zonder beeld.
Deze middag bieden wij u aan een muzikale reflectie over veranderende godsbeelden. 
Als we ‘God’ zeggen, bedoelen we Hij, Zij of Het?
 

waar is God?

U hoort nu twee korte antwoorden op deze vraag.

• “ God op een damesfiets”

Als hij uit het zicht verdwijnt, is er toch nog een kleine smet op de volmaaktheid van deze avond. Zegt het jongetje: “pap, z’n achterlicht doet het niet”.

• Ik zoek wel, maar zal ik hem/haar/het ooit vinden?

Thou knowest, Lord, the secrets of our hearts
Henry Purcell, de zeventiende-eeuwse Engelse componist, zette psalmen op muziek. In deze psalmen lijkt God verbluffend veel op een mens, met ogen, oren en gemoed. God kent de geheimen van de harten, luistert naar de smeekbeden van de mens, toont zich barmhartig en wendt zijn almacht aan ons te helpen. En ook als de dood en het laatste gericht zich aandienen zal hij zich niet van de mens afwenden. Hij kent de geheimen van ons hart.

Thou knowest, Lord, the secrets of our hearts
Shut not thy merciful ears unto our prayer;
But spare us, Lord most Holy, O God, most mighty,
O holy and most merciful Saviour,
Thou most worthy Judge eternal,
Suffer us not, at our last hour,
For any pain of death, to full from Thee. Amen.

In den beginne…

In den beginnen was de aarde woest en leeg
Zo begint Genesis, het bijbelse scheppingsverhaal. Het is een van de talloze verhalen die mensen bedachten om zich rekenschap te geven van de wereld waarin ze leefden. Hoe is ontstaan alles wat bestaat? Scheppingsverhalen komen nooit uit de lucht vallen. Culturen zijn net mensen: ze spelen leentjebuur. Volkeren leven naast elkaar, door elkaar heen en laten zich wederzijds beinvloeden. Men neemt een aantal elementen uit de omringende culturen over en integreert die in de eigen cultuur, in de eigen religie.
In Mesopotamie, Egypte en het verdere Midden Oosten, bestonden hoogstaande culturen, met zeer ontwikkelde religies, met dito goden, zoals Baal, of de zonnegod en talloze andere goden. Het volk Israel baadde als het ware in deze culturen, schuurde tegen deze religies aan en liet zich er door inspireren. De God uit Genesis, God de Schepper van hemel en aarde, van planten en dieren en uiteindelijk van de mens, draagt allerlei aspecten van goden uit Mesopotamie, Egypte, het Midden-Oosten, zoals het dubbele aspect van goed en kwaad die elkaar voortdurend bevechten en de onderwerping van de mensen aan de almacht van de goden. Maar er is een groot verschil: de God van Israel duldt geen concurrentie: Hij is uniek. En dit nieuwe beeld van een unieke God die zorgt voor de aarde en haar bewoners bleek zo geslaagd te zijn dat het uiteindelijk de basis ging vormen van de drie zogeheten monotheïstisch godsdiensten (die een unieke God aanbidden): jodendom, christendom en islam. Met een God, die alle andere goden naar het land der fabelen verwijst.
Maar de God van Israel, de ene God, heerser over goed en kwaad, zorgt niet alleen, zoals de goden van de omringende volkeren, dat het licht elke morgen de aarde wakker schijnt, of dat de aarde vruchten geeft zodat mensen kunnen leven. Deze God heeft zijn volk, Israel, dat symbool staat voor de hele mensheid, uitverkoren en gaat met dat volk op weg. Eerst van Mesopotamie naar Palestina, dan naar Egypte en terug naar Palestina, en dan weer naar Babylon en terug. Steeds doemt Jeruzalem op als de stad van licht waar men uiteindelijk vrede en gerechtigheid zal vinden.
Het beeld van God in het Jodendom is niet zozeer – wat men vaak hoort in christelijke kringen – het beeld van een jaloerse God die de mensen die hem ongehoorzamen bestraft en wreed met de vijanden van zijn volk omgaat. De God van Israel beantwoordt veel eerder aan het beeld van een onzichtbare vriend die met de mens meetrekt. Iemand die men in nood kan aanroepen en die in staat is om daadwerkelijk te helpen, een God die bevrijdt en van vijanden verlost.
Toen een deel van het volk Israel in Babylon gevangen was, leek alle hoop vervlogen. Nooit zou men het beloofde land, Sion, noch de stad van vrede, Jeruzalem, weerzien. Wanhopig gaat men zitten bij het water. De toekomst is definitief versperd. Op dat moment staan profeten op die zeggen dat de bevrijding eraan komt, dat de ballingen zullen kunnen wederkeren, mits ze de hoop niet opgeven.
PSALM 137 is geboren. Een lied van hoop midden in de wanhoop.... 

Super flumina Babylonis

Aan de rivieren van Babel,
Daar zaten wij treurend
En dachten aan Sion.
In de wilgen op de oever
Hingen wij onze lieren.

Daar durfden onze bewakers
Te vragen om een lied,
Daar vroegen onze beulen:
‘zing voor ons
een vrolijk lied uit Sion.’
Hoe kunnen we zingen een lied van de Eeuwige
Op vreemde grond?

Als ik jou vergeet, Jeruzalem,
Laat dan mijn hand de snaren vergeten.
Laat mijn tong aan mijn gehemelte kleven
Als ik niet meer denk aan jou,
Als ik Jeruzalem niet stel
Boven alles wat mij verheugt.

Sine Nomine
Johann Christian Aibliger [17791867], Super flumina Babylonis
 

En vervolgens…

In de eerste eeuwen van onze jaartelling groeiden de christelijke gemeenten. De christenen scheidden zich af van de synagoge, hoewel heel lang mengvormen bleven bestaan, met name in het Midden Oosten. Toen het christendom de officiele godsdienst van het Romeinse Rijk werd, was de scheiding al een feit.
Nieuwe beelden van God deden hun ingang. De ene God bestond voortaan uit drie personen: Vader, Zoon en Heilige Geest. De drie-eenheid werd op den duur door de meeste christenen (niet door allen) het beeld van God met het beeld van de Vader als onbetwiste winnaar. 
Zeker, deze naam, dit beeld kreeg later ook kritiek, met name in de vorige eeuw, vanuit de feministische hoek. Sindsdien spreekt men ook van God als ZIJ.
Zo kan de zegen die oorspronkelijk door Aäron, de broer van Mozes over het volk Israel werd gegeven, en die wij nog steeds aan het einde va de diensten gebruiken, als volgt luiden:

De Eeuwige zegene en behoede ons
De Eeuwige doe zijn aangezicht over ons lichten
En zij ons genadig
De Eeuwige verheffe haar aangezicht over ons
En geve ons vrede.

Daarnaast bestaan ook allerlei namen en beelden voor God die iets uitdrukken van de kwaliteiten die de mens sinds mensenheugenis God toedicht: Eeuwige, barmhartige, rechtvaardige, aanwezige.
En later, met name sinds het midden van de vorige eeuw, kwamen daarbij namen en beelden die het mysterie van God uitdrukten: de onzienlijke, de onuitspreekbare, de onzegbare, degene of HETgene boven ons verstand, boven onze taal uitgaat.
God: hij, zij, het.
Het verbaast u misschien. Maar om onze eigen Bredase bisschop Monseigneur Muskens te citeren: hoe we God ook noemen, God krijgt er niets van!

Als er in de christelijke traditie, een naam voor God, een beeld van God, onverwoestbaar dierbaar is, is het wel dat van Vader, God, de Vader.
Als je christelijk bent opgevoed, blijft dat beeld overeind, al heeft je eigen godsbeeld zich anders ontwikkeld. Want al ben je alle gebeden vergeten, het Onze Vader staat in je gekerfd, je kent het nog by hart, uit je hoofd, uit je hart. Aan het sterfbed en op begrafenissen blijkt elke keer opnieuw dat mensen dat gebed van de christenheid zo maar spontaan kunnen opzeggen. Het beeld van God als Vader is even sterk als het beeld van Maria als moeder, gewikkeld in een wijde mantel waaronder men kan schuilen. Er spreekt geborgenheid en veiligheid uit, bevrijding ook, met name bevrijding uit de angst voor de dood. Het is een onverwoestbaar beeld.

Pater Noster

De Nederlandse componist Albert de Klerk, overleden in 1998, heeft een schitterende Onze Vader gecomponeerd, met in het midden van de compositie een prachtige dissonant. Ik hoorde en zong het jaren geleden in de Leidse studentenekklesia. Gedurende een reis in Polen bezochten wij, met de schola cantorum, een kleine kerk in Torun. Iemand begon zachtjes het Pater Noster van Albert de Klerk te zingen. We vielen in. Toen was God daar.

Sine Nomine
Albert de Klerk [1917-1998], Pater Noster

En wij dan?

God de Vader, God de Zoon, God de Heilige Geest.Voor de meeste christenen, zijn deze drie namen, deze drie beelden van God, helder en aansprekend.
Maar er bestaan ook christelijke stromingen die met deze beelden niet uit de voeten kunnen. Ook zijn er veel mensen die zich op een andere manier, buiten de kerken, tot een God of tot het goddelijke verhouden op hun eigen manier. Men noemt hen ietsisten – zij geloven in ‘iets’ zonder daar een naam aan te willen geven of zich een beeld van te willen vormen - of soloreligieuzen (ze ontwerpen een persoonlijke religie op grond van godsbeelden uit verschillende tradities).
In het dagblad Trouw verschijnt een serie artikels waar mensen hun eigen religieuze ontwikkeling vertellen, hun eigen beeld van God en religie schetsen. Ik lees u enkele fragmenten uit deze serie die wordt aangekondigd als volgt:

Zonder religieuze beleving geen religie – misschien is ze wel de kern ervan. Toch lees je er maar weinig over. In deze rubriek beantwoorden mensen vragen over wat ze op religieus gebied hebben beleefd.

Arie Eikelboom, kerkmusicus (vrijdag 31 augustus 2007): Muziek raakt aan wat ze vroeger je ziel noemden.

"Mijn ogen zijn opengegaan toen ik op mijn dertigste in het klooster van Zundert ben geweest. Daar bidden ze de 150 Psalmen iedere week. Maar niet op die gereformeerde individualistische manier. Ze bidden de psalmen voor de hele wereld, verengen het niet tot het individu. Bij het ‘Heer waarom laat je me in de steek’ denken ze niet aan zichzelf maar aan de hele mensheid. Toch begrijp ik die persoonlijke emotionaliteit wel. Als ik het moeilijk heb pak ook ik Psalm 10 – ‘Hoe komt het Heer dat U zo verre zijt’."

Hoort God dat? 

"Dat idee heb ik altijd. Maar of ik het ook ervaar weet ik niet. Ik geloof het en ik beleef mijn overtuiging. Het is gevaarlijk om puur op je persoonlijke ervaring af te gaan. Daar ben ik te rationeel voor. Met mijn verstand zeg ik: het moét wel zo zijn."

Wie zijn ‘ziel’ beleeft, heeft een religieuze beleving?

"Religieus, oei, wat een gevaarlijk woord. Ik ga met Luther mee, die stelde dat voordat de mens er was, er al muziek was. God of de kosmos is harmonie, en dat staat tegenover de chaos van onze wereld. Met muziek kun je weer een beetje in de kosmos terecht komen. Dit is een overtuiging waar ik blij van word. Die blijdschap beleef ik in muziek."

Arie Vuyk, cabaretier, (17 juni 2007): Toen versoberde ik: weg tv, weg scooter, weg kennissen

Wat hebt u meegemaakt?

"Bij Krimpen aan de Lek liep ik het dijkje over naar het buitendijkse natuurgebied voor een wandeling, zoals ik die wel vaker maak. De avond was stil en sereen. Ook de scheepswerf waar normaliter altijd herrie vandaan komt, lag er verlaten bij. Ideaal dus voor een tochtje. Maar met het naderen van het toegangshek viel me opeens een boodschap in: ‘Ga niet verder. Verstoor het niet.’ Ik kon geen stap meer zetten. Deze eigenlijk niet in woorden uit te drukken boodschap kwam niet als een mokerslag, maar eerder als een roos die zich openvouwde, hij kwam zacht doch beslist, als met een fluwelen handschoen. Het was mij toegestaan op het hek te gaan zitten en te kijken. Ik had het terrein nog nooit zo mooi gezien, in een diepe rust. Er hing iets boven het veld, alsof de natuur aan het werk was. Het was tegelijkertijd buitengewoon én heel gewoon. Ik weet niet of ik het was die openstond voor iets wat er altijd was, of dat er op dat moment iets heel bijzonders aan het plaatsvinden was. Na twintig minuten ben ik weggegaan, vond ik het genoeg. Ik ben later nooit meer op dat hek gaan zitten om te kijken of het bijzondere er weer zou zijn. Het was genade, iets waarnaar je niet op zoek kan zijn. Ik was alleen verbaasd en dankbaar. En ik weet dat het nooit weer zal gebeuren.

Een paar jaar later heb ik nog een keer compleet onverwacht een bijzondere ervaring gehad.

Ik was de Martinikirche in Emmerich binnengestapt en kwam bij drie kleine glas-in-betonraampjes terecht. Bij het aanschouwen van een ervan was het alsof er een explosie in mij plaatsvond. Ik begon meteen te huilen. Ik keek het heelal in, schouwde door een poort een andere dimensie binnen en voelde me er totaal mee versmolten. Nog vaak ben ik teruggeweest. Er komt dan iets van die eerste beleving terug, maar vergeleken met die eerste keer, mag het geen naam hebben. Het is net als bij de zevende symfonie van Beethoven: die kun je ook maar een keer voor het eerst horen.
….
Ik besef meer dan vroeger dat ik een instrument in handen van iets groters ben. Van wat, weet ik niet. In die zin ben ik een ietsist: iemand die op het gebied van levensbeschouwing de fundamentele onzekerheid omarmt. De hervormde kerk van mijn opvoeding ben ik uitgestapt. Ik heb indertijd de Bijbel, Koran en de hele reutemeteut gelezen, maar nu weet ik dat die niet kunnen tippen aan de ervaringen die ik heb gehad."

Tanja Klein, schilder en beeldhouwer, (3 augustus 2007): Bij mij is het soms alsof het schilderij wórdt geschilderd

Eert u God door te schilderen?

"Ik zou liegen als ik zei dat ik schilderde om God te eren. Zo vroom ben ik niet en al helemaal niet in een groep. In een kerk kom ik dan ook zeer weinig. Ik zag er te veel schijnheiligheid. Ik heb niet zo veel met ritueel – het enige ritueel dat ik eropna houd is bidden voor het eten. De manier waarop ik God eer is te proberen een goed mensch te zijn. Er zijn periodes dat ik me ver van God voel. Als ik dan een bijbels onderwerp ga schilderen, dan komt het gevoel dat God er is weer terug.

Ik heb niet het idee dat God met me meekijkt als ik schilder maar hij zegent mijn werk, dat voel ik wel. Soms heb ik het idee dat het zo goed gaat dat het schilderij wórdt geschilderd en ik zelf het werktuig ben, net als de kwast. Niet dat ik overmand wordt, het blijft een ambigue sensatie. Ik kan het ook hebben als ik een stilleven van aardappels schilder. Dan verbaas ik me en krijg ik het idee: dit had ik zelf niet kunnen verzinnen. Alsof ik iets ontvang."

Gelooft u in het ingrijpen van God, kortom, in wonderen?

"Ik vind het een wonder dat ik zelf geloof. Ik kom uit een ongelovig gezin. Dat ik sinds mijn achtentwintigste geloof ervaar ik als een geschenk, het mooiste geschenk op aarde. Ik ben er dankbaar voor. Het leven zonder God vond ik namelijk maar leeg. Soms loop ik in de natuur en dan zie ik daar Gods tegenwoordigheid. Tja, het is de kunst om dat te beschrijven of anderszins uit te beelden. In mijn schilderijen kom ik niet verder dan de schoonheid te tonen. Met verf probeer ik het gewone te ontstijgen zodat de gloed van God ervan afstraalt. Maar mijn onvermogen vergezelt me daarbij. Ik voel mijn begrensdheid en daar kan ik dan erg aan lijden."

Wat opvalt in deze getuigenissen, is het open, ondogmatisch karakter van de aangedragen beelden. Misschien zal het u verrassen, maar dit soort gedachten is helemaal niet nieuw. In het begin van de christelijk traditie, kende men deze geluiden ook. Enkele jaren geleden vond men een Aramese tekst – Aramees was de taal die Jezus sprak – die zeer verwant is met het traditionele Onze Vader maar toch een andere toon heeft, andere beelden van God oproept. Dit Aramese Onze Vader, waarvan men de datering schat tussen de 1e en 4e eeuw na Christus, is overigens bewaard gebleven in de oudste christelijke kerk: de syrisch-orthodoxe kerk. U kunt het nog horen bidden in enkele kerken aan de grens tussen Syrie en Israel, waar het al meer dan 15 eeuwen elke dag onveranderd klinkt.
Ik lees het u eerst in de Nederlandse letterlijke vertaling, van de hand van Bram Moerland. Sine Nomine zal het vervolgens zingen in een hertaling van Sytze de Vries, dit jaar op muziek gezet door kerkcomponist Henri Heuvelmans. Het wordt vierstemmig gezongen, voor het eerst vandaag in Breda. Een premiere dus.

Het Aramese Onze Vader

Bron van Zijn, die ik ontmoet
in wat me ontroert
Ik geef U een naam opdat ik U
een plaats kan geven in mijn leven.
Bundel Uw licht in mij –
maak het nuttig.
Vestig Uw rijk van eenheid nu.
Uw enige verlangen handelt dan
samen met de onze.
Geef ons wat we elke dag nodig
hebben aan brood en inzicht.
Maak los de koorden van fouten
die ons vastbinden aan het verleden,
zoals wij ook anderen hun
misstappen vergeven.
Laat oppervlakkige dingen ons
niet misleiden.
Want uit U wordt de alwerkzame
wil geboren,
de levende kracht om te handelen,
het lied dat alles verfraait:
en dat zich van eeuw tot eeuw
vernieuwt. Amen.

Een persoonlijke poging…

Het boeiende van de tijd en van de plaats waarin wij leven, is dat wij frank en vrij kunnen zoeken naar inspiratie, naar een levensrichting die bij ons past. Ook binnen de kerk. Niemand kan ons dwingen ideeen te aanvaarden die wij niet zelf hebben onderzocht.
Hoe we ons God of de godheid voorstellen of niet voorstellen, dat staat ons vrij.
Dat is een groot goed, fel bevochten en uit alle macht te verdedigen.
Tegelijkertijd houdt deze vrijheid in dat we zelf op zoek gaan naar zingeving, opdat we in staat worden betekenis aan ons leven te geven.
Voor sommigen hoort daar God bij, voor anderen niet.
Eigenlijk is de vraag wie of wat is God? een onmogelijke vraag.
De enige vraag die je kunt beantwoorden is: Wie of wat is God nu voor mij? Hij, Zij, Het? Iets? Niets?

Ik zal een poging doen deze vraag persoonlijk te beantwoorden.
Voor mij is God een onmetelijk mysterie, iets dat ons denkvermogen dermate overstijgt dat we het ons niet eens kunnen indenken. Het is allesomvattend, zou Spinoza zeggen: in alles, met alles, door alles heen. Herkenbaar, soms, even,

in het brekende licht op het water,
bij het baren van jong leven
en het rustig heengaan van een negentigjarige,
bij een werkelijke ontmoeting met een onbekende.

Chassidisch verhaal

Rabbi Baruchs kleinzoon Jechiël speelde eens met een andere jongen verstoppertje. Hij verstopte zich goed en wachtte tot zijn vriendje hem opzocht. Toen hij lang gewacht had, kwam hij uit zijn schuilplaats; maar de ander was nergens te zien. Nu bemerkte Jechiël dat deze van het begin af niet naar hem had gezocht. Daarover barstte hij in tranen uit, kwam huilend de kamer van zijn grootvader binnen en beklaagde zich over zijn slechte speelkameraadje. Toen stroomden rabbi Baruch de tranen uit de ogen en hij zei: ‘Zo spreekt God ook: ik verstop mij, maar niemand wil mij zoeken’.

[Baruch van Mesbiz, uit Martin Buber, Chassidische vertellingen. Katwijk aan zee 1967, p. 133]

De Engelse componist Edward Elgar componeerde een lied over de onzichtaarheid van deze God die men niet zoeken wil.
In de zomer vallen de rivieren half droog. Plotseling wellen ze op, terwijl de hemel strakblauw is en geen wolk te bekennen is. Ver in de bergen, ergens, heeft het water zich verzameld. Zo vergaat het ook het hart, dat plotseling vol raakt. Ergens, hier ver vandaan, heeft God het laten regenen. Zien doen we het niet, voelen des te beter.
En met dit laatste lied van Edward Elgar zullen we deze muzikale reflectie over veranderende godsbeelden afsluiten.

Sine Nomine
Edward Elgar [1857-1934], As torrents in Summer