5 september 2005

Van onze redactie kerk

AMSTERDAM - De Remonstrantse Broederschap dient haar eigen traditionele nadruk op vrijheid en verdraagzaamheid te heroverwegen, betoogde cultuurhistoricus prof. James Kennedy gisteren. De broederschap begon namelijk haar betekenis te verliezen toen deze waarden door de hele samenleving werden overgenomen.

Het is eenvoudig de Remonstrantse Broederschap naar de marges van de samenleving te verwijzen. ,,Maar dit ontkent de bredere betekenis van de broederschap die volop heeft meegedaan in het reilen en zeilen van de samenleving'', zei Kennedy gisteren in de Amsterdamse Rode Hoed. Daar waren de Amsterdamse remonstranten bijeen om hun 375-jarig jubileum te vieren. De Remonstrantse Broederschap heeft zich nooit gedragen als een sekte, vond Kennedy. ,,Ze heeft altijd meer invloed gehad in intellectuele en kerkelijke kringen en meer betekenis gehad in de samenleving dan haar omvang zou doen vermoeden.'' 

Kennedy somde drie historische verdiensten van de broederschap op. Zo heeft de arminiaanse theologie - de mens bepaalt uit vrije wil of hij zalig wordt of niet - in meerdere landen ,,een vooraanstaande plaats gekregen. Het verwerpen van de uitverkiezing was reden voor de Dordtse synode om in 1618 zo'n tweehonderd predikanten uit de Nederlandse Hervormde Kerk te zetten. Het debat over de vrije wil heeft in de Engelstalige wereld lang aangehouden, aldus Kennedy. De arminiaanse theologie werd in verschillende kerken in de Verenigde Staten ,,de expliciete grondslag''. 

De Remonstrantse Broederschap heeft ook een historische bijdrage geleverd in de ontwikkeling van het vrijzinnig christendom, aldus Kennedy. ,,Vrijheid stond altijd centraal in de ontwikkelingen die de Remonstrantse Broederschap doormaakte.'' Door een ,,expliciete, vrijzinnige en moderne identiteit'' had de broederschap een aanzienlijke aantrekkingskracht. In de eerste jaren van de negentiende eeuw stelden de remonstranten weinig voor, maar tussen 1870 en 1920 maakte ze een ,,fenomenale groei'' door. Vooral omdat vrijzinnigen uit andere kerkgenootschappen, zoals de Nederlandse Hervormde Kerk, ,,vaker betrokken raakten bij conflicten met orthodoxen en op zoek gingen naar een kerk die hen wel met open armen zou ontvangen''. Op haar hoogtepunt in 1947 telde de broederschap veertigduizend leden. 

De derde historische bijdrage die de remonstranten volgens Kennedy hebben geleverd, is de invloed op het bestuur van Nederland. ,,Ik denk dat er een verband is tussen de vrijheid en verdraagzaamheid van Holland en de vrijheid en verdraagzaamheid van de Remonstrantse Broederschap. De religieuze idealen van vrijheid en verdraagzaamheid hebben in de zeventiende eeuw wel degelijk het streven van de Hollandse gezagsdragers naar godsdienstvrijheid bepaald. Het verhaal van Nederland als een land van vrijheid en tolerantie kan niet worden verteld zonder de remonstrantse invloed te noemen.'' 

Inmiddels is de aanhang van de Remonstrantse Broederschap gereduceerd tot zo'n 6500 mensen, waaronder veel senioren. Volgens de een komt dat omdat het grootste deel van de mensen eigenlijk voorkeur geeft aan religieuze zekerheid en kerkelijke leerstellingen boven een onbevangen religieuze houding, zei Kennedy. Voor anderen is de terugloop verrassend omdat haar boodschap van vrijheid en verdraagzaamheid het toch beter moet kunnen doen. Weer anderen zien het als een zegen, wist de vrijgemaakt-gereformeerde historicus. Het lage ledental bewijst dat ,,haar boodschap van vrijheid en verdraagzaamheid zo gemeengoed is geworden, dat de historische missie van de kerk is vervuld''. 

Willen de remonstranten toch nog wat blijven betekenen in de samenleving, dan moeten ze het over een andere boeg gooien. Dat kan volgens Kennedy op twee manieren. ,,De eerste is om na te gaan of hun eigen interpretatie van de vrijheid overeenkomt met de interpretatie van de wereld.'' Die komen niet overeen, wist Kennedy echter al. Daarom dient de Remonstrantse Broederschap zich te concentreren op de eigen visie. ,,Dit zou kunnen betekenen dat de bijbelse en andere religieuze noties van vrijheid meer aandacht nodig hebben, zodat de soms oppervlakkige definities van vrijheid in de samenleving door de remonstrantse theologie worden verdiept, verrijkt en misschien zelfs uitgedaagd.'' 

Daarnaast is het volgens Kennedy nodig dat remonstranten grenzen gaan stellen. ,,De joods-christelijke traditie leert ons dat vrijheid discipline vereist. Je moet er moeite voor doen en zelfs dan nog lijkt een dagelijkse dosis genade onontbeerlijk. Soms denk ik dat mensen het idee hebben dat vrijheid en verdraagzaamheid de natuurlijke staat is van de mensheid, als ze zich tenminste kunnen ontworstelen aan allerlei dwang en dwaalleer.'' Kennedy sloot zich aan bij een onderzoeker van de Remonstrantse Broederschap die de vraag stelde: ,,Is het aangeven van bepaalde grenzen niet wervender dan het benadrukken van vrijheid en ruimte. Moet het niet gaan over vrijheid waarvan en waartoe?'' 

© 2005, Nederlands Dagblad