door Pieter van der Ven (inclusief 13 reacties van Trouw-lezers)
31 maart 2004

AMSTERDAM - Moet op zo'n tegelijk uiterst intiem en uiterst openbaar uur 's lands beste preektijger (m/v) worden losgelaten of moet het juist heel gewoon en simpel zijn, ter ere van de lieve dode die bijna een eeuw lang hoogheid was en eenvoud zocht?

De twijfel knaagt na de liturgie, die aan de bijzetting van koningin Juliana in de Nieuwe Kerk in Delft voorafging. Zware mannenbroeders, de zelfbenoemde geestelijke erfgenamen van Calvijn en Willem van Oranje in het vaderland, hadden er tevoren een hard hoofd in of een remonstrantse predikante wel de wezenlijke boodschap kon vertolken: voor elke zondaar, zelfs voor een naar mensenmaatstaf rechtschapen vorst komt het heil uitsluitend dankzij het bloed van Golgotha.

Hun voorgevoel klopte; die boodschap klonk niet en gelukkig maar, ze had vreselijk misstaan in dit gezelschap, voor deze vrouw - daargelaten of ze elders wel zou passen. Ds. Welmet Hudig-Semeijns de Vries van Doesburgh verwees naar deze lijdenstijd, maar terloops, als naar iemand die zijn leven gaf voor de vrede van zijn volk -geen bloed, geen zonde.

Niet dogmatisch, niet in hokjes, maar met vele woningen, licht, vrede, eenvoud, vrees niet. Het 'talent om simpel en vrij' te zijn, zong prinses Christina? Toch leek dit nu juist zo gemakkelijk: ga op je hurken zitten, blaas wat veertjes over de tekst van Johannes, prijs het simpele geloof dat wie goed doet goed ontmoet en wie aan iets goeds werkt zal zien dat er goeds uit voortkomt. Misschien vergt het wel een toptalent van grootse allure om spannend de eenvoud te schetsen van iemand die privé en publiek in vele draden en webben gesponnen zit. 

Nederland en omstreken zag een waardige afscheidsdienst - muziek waarover was nagedacht, al had je je meer willen later verrassen. Maar een land dat zo zijn vorst uitvaart hoeft zich jegens volk en gasten niet te generen. Het was niet kil of afstandelijk, eerder warm en persoonlijk, zij het met reserve, alsof de naasten hun échte afscheid voor een ander moment hadden bewaard. Bij het ontsteken van de kaarsen wil je uit de mond van een kleinkind toch liever een persoonlijke zin horen dan een standaardtekst over licht. 

De afgelopen dagen is er veel gezegd en geschreven over wat Juliana bezielde. De dominee was er als een geestverwante speciaal bij gezocht om daar iets van te verwoorden, ook over het geloof dat het einde niet het einde is. Dat 'in het onbekende land' de 'winter is vergangen', waar de 'nachtegalen zingen' en 'ik al uw luister zie'. Menigeen drukt zich tegenwoordig nog veel kuiser uit bij het kiezen van metaforen over een mogelijke overzijde. Was de overleden koningin misschien toch helemaal niet zo vrijzinnig, new-agey als sommigen haar tekenden en zoals klonk in het harpspel en het geneurie van de 'Angel of Hope'? 

In een tv-uitzending rond 1980 herinnerde prinses Juliana aan haar eedsaflegging; zij had gezegd: 'Zo waarlijk helpe mij God Almachtig.' Die bede, ging ze verder, was in haar leven verhoord. Dat had ze ervaren, zei ze. En naar het tafelblad kijkend: ,,Hoe, dat is mijn geheim.'' Misschien is het geheim mee de grafkelder ingegaan, maar bij de vele woorden ging het vooral om haar eenzaamheid, de haar zelden vergunde eenvoud, het kruis van haar heilige opdracht, haar spirituele zoektochten, haar missie van vrede en verdraagzaamheid, de lieve familie. Zo gingen we in de vriendelijke causerie toch enigszins voorbij aan het 'geheim', nee niet 'van Soestdijk' maar van haarzelf, van de 'lieve mevrouw', zoals ds. Hudig haar noemde aan het eind van de dienst in wat bijna, op het wijwater en de wierook na, een katholieke absoute was. 

De eerste woorden van de preek waren treffend. De oude koningin en mijn vorig jaar overleden moeder waren leeftijdgenotes, vrijwel naamgenotes en sinds de jaren dertig buurtgenotes. Nu bleek dat ze beiden ook letterlijk dezelfde laatste wens hadden vastgelegd: geen loftuitingen. 
De dominee stoorde zich niet erg aan die wens en loofde en prees naar hartelust. Maar een dode, zeker wie hoogbejaard in vrede sterft, wordt er niet kleiner of minder van, als ook een tegenstem klinkt, bijvoorbeeld over de moeizaamheid in de laatste jaren. Het geeft extra glans en witte en lichte accenten aan de rouw, te midden van de lofzangen. 

Lezersreacties op dit artikel:

1
Een typisch voorbeeld van een nationaal gebruik om op de vierkante mm te neuzelen. De gemiddelde Nederlander moet en zal serieus genomen worden. Dat wil deze heer blijkbaar ook. En zijn eruditie moge vooral duidelijk zijn uit zijn gewichtige mitsen en maren en dat hij het vooral niet -helemaal- eens is met de inhoud van de preek. Gelukkig dat er nog zoveel moois te lezen is. 

2 
Een gemiste kans. Niet om er een ‘zware’ preek van te maken en die te laten houden door een mannelijke collega, maar wel om echt in te gaan op het verzoek van de overleden vorstin.
De tekst uit het evangelie naar Johannes, waar Jezus sprak over de vrede, had beter verdiend dan alleen maar kapstok te zijn voor wat ik meer een verbatim van een therapeut zou willen noemen dan verkondiging door een predikant. 

3 
Bij het zien van de uitvaartdienst kreeg ik niet het gevoel dat ds. Hudig zich niet hield aan de wensen van prinses Juliana. Ik vond de dienst zeer indrukwekkend en had totaal niet zo’n dienst verwacht. De dienst is gegaan zoals die was en daar valt niets aan te veranderen. 

4 
Als de ‘Zware mannenbroeders, de zelfbenoemde geestelijke erfgenamen van Calvijn en Willem van Oranje in het vaderland’ hun zin hadden gekregen had de preek mij totaal niet geraakt. Juliana was juist een echte erfgename van Willem van Oranje in die zin dat ze de vrijheid van godsdienst persoonlijk heeft gesteund en mensen geïnspireerd zich vrij te voelen op hun eigen manier contact te zoeken met het goddelijke. 
De hele dienst was zo autenthiek, dat ik voortdurend herkenning voelde en ik constateer dat Juliana veel meer impact op me had als ik dacht: referentie voor de vrijheid van denken. Juist omdat ze zo ingepakt zat in plichtplegingen en keurslijf, inspireerde ze.

5 
Het was een zeer indrukwekkende dienst. Een koningin waardig. Maar ondanks de goede sfeer blijft het natuurlijk wel zaak kritisch te denken over de boodschap van de dominee. De bijbeltekst uit Joh. 14 : 2 "In mijn huis zijn vele woningen" werd gebruikt als argument om aan te tonen dat alle wegen naar de hemel leiden. Daarbij vergetend dat diezelfde Jezus van zichzelf zegt in Joh. 14 vers 6: "Ik ben de weg, en de waarheid, en het leven; niemand komt tot de Vader dan door mij". Let wel: dit staat 3 teksten verder dan de preektekst.
De schrijver heeft over over gène naar buitenlandse gasten. Ik schaam mij voor de vertelde drogreden. Het is schaamteloos om het ene woord van Jezus wel serieus te nemen en het andere niet. Hoe zeer ik Juliana ook een hemelse eeuwigheid toewens, de weg loopt niet via experimentele religieuze fraaipraterij. Voor zo’n overduidelijke onwaarheid in de preek schaam ik me wel richting de gasten. Ik zie het als een gemiste kans in een waardig en sfeervol afscheid.

6 
Van der Ven is gelukkig dat de boodschap "het heil komt uitsluitend dankzij het bloed van Golgotha" niet geklonken heeft. Ik dacht dat het bij de protestanten en in de bijbel daar juist om ging. Ik vind het nogal een neerbuigend stukje, maar dat lijkt tegenwoordig zo te horen bij de protestanten, die hollen hun eigen geloof aardig uit. Ik kan mij verder wel vinden in de reacties van Gelsing en Mulder. Overigens vond ik het een mooie dienst.

7 
Navelstaarderij van stelletje religieuze mierenneuzelaars op inderdaad, de vierkante mm.
Een uitvaartdienst is altijd een compromis tussen de wensen van de overledene en de wensen van de achterblijvers, de naaste familie. Misschien komen in laat ik het even ‘gewone’ families alle verborgen geheimen tijdens de dienst op tafel ik heb menig genant tafereel meegemaakt tijdens begrafgenis of crematie maar dat kun en mag je toch niet verwachten van de Oranjes? En wat geeft het dat Juliana een koningin was die soms meer, soms minder ging relishoppen? Half Nederland doet dat en wat voor kwaad kan dat eigenlijk? Maakt dat automatisch een mens met minder principes of minder zuiverheid? Wat is dat toch met dat dogmatisme van een kleine, halsstarrige en nogal zure minderheid van gelovigen uit allerlei kerkenstreken? Waarom jezelf niet herkennen of vereenzelvigen met het ene woord van Jezus; en met andere woorden niet? Geneuzel. Blijft: een mooie dienst, de overledene meer dan waardig.

8 
Er is toch kritiek op de preek, op de uitleg van de bijbel en als je spreekt over de ene tekst: er zijn vele woninge’, dan mag je een andere tekst die dat tegen spreekt, namelijk dat je maar op één manier die woning kunt betreden, niet vergeten. Jammer toch dat die ene waarheid niet verstaan mag worden via vele verschillende vormen van geloven zonder dat een andere vorm meteen wordt gedegradeerd tot ‘experimentele religieuze fraaipraterij’ . Jammer dat deze vorm van vrede niet altijd zo wordt begrepen, ieder van ons mag hopen dat de goede weg is gevonden, maar geef dan ook ieder ander de vrijheid zijn eigen weg te gaan en laat het oordeel daarover nu eens echt aan de eeuwige god over. 

9 
Het was zondermeer een mooie uitvaartdienst, passend in het Nederland van deze tijd. Helaas betekent dat inderdaad dat de Blijde Boodschap er niet meer in past. Dat is een gemiste kans. Jammer ook dat mevrouw wel erg vrij omging met de tekst van bijbel. God mocht er geen rol in spelen.
Mooi dus, maar niet christelijk. 

10 
Wat was dat een indrukwekkende dienst. Een dienst die mij raakte. De predikante liet zien dat er meer wegen naar God zijn en dat de ‘zware mannenbroeders’ niet het alleenrecht hebben op het protestants geloof. Door een vrouwelijke dominee de dienst te laten voorgaan, kreeg de dienst een warmere, persoonlijkere sfeer met en gevoel van betrokkenheid. De bijbellezing was kort maar doeltreffend en fungeerde, wat mij betreft, als een aanwijzing dat iedereen die gelooft onderdak kan vinden bij God. Iedereen - dus niet alleen mensen die tot zware dogmatische geloofsgemeenschappen behoren.
De muziek was niet echt gedurfd, maar paste goed bij de hele sfeer. Beter dan psalmen al dan niet op hele noten.
Ik hoop van harte dat dit het begin is van een nieuwe richting in koninklijke uitvaartdiensten.

11 
Als humanist die af en toe een uitvaartbegeleiding doet, was ik blij met de domina. Gelukkig iemand die de mens Juliana voorop stelde en zij wist beslist dat er commentaar zou komen. Zoals iemand het op Omroep Zeeland uitdrukte: Er staat altijd wel een steile calvinst klaar om met de bijbel te meppen. Ik wens dit soort scherpslijpers een uitvaart toe waaraan alle eer aan hun god komt en zij zelf niet genoemd worden. Misschien kunnen zij daarmee leven. Vroeger heb ik geleerd dat de christelijke god er een van Liefde is, maar dat hoofdstuk wordt heel vaak overgeslagen.

12 
De kerkdienst is gehouden, voor zover mij bekend, zoals prinses Juliana dat wilde. Dit gegeven stemt mij tot grote dankbaarheid jegens degenen die hieraan hun bijdrage hebben gegeven. 
In de dienst kwam duidelijk naar voren hoe prinses Juliana God heeft ervaren en hoe zij haar taak als koningin heeft opgevat. In haar dienen is haar koningsschap gelegen, in haar geloof de ruimte om door meerdere invalshoeken God te beleven. 
Moge haar vraag naar vrede in deze wereld doorwerken. Moge in de weg daar naar toe de angsten om ook je vijanden lief te hebben overwonnen worden door het vertrouwen in Gods woord.

13 
Mijn collega’s reageerden blij verrast op de uitvaartdienst. "Het was niet star en streng, maar mensenlijk en nabij" hoorde ik nogal eens. Blijkbaar leven er over kerk en geloof heel wat caricaturen bij generaties die de kerk alleen maar van buiten en van een slechte pers kennen. 
Die karikaturen komen helaas niet uit de lucht vallen, maar verdienen langzamerhand wel correctie: in het christelijk geloof gaat het mijns inziens om relatie tussen God en mens. Die relatie kan allerlei kleuren aannemen, omdat die relatie niet alleen door God, maar ook door de mens gekleurd wordt. Logisch dus dat velen een andere uitvaartpreek zouden houden: Al die anderen zijn dominee Hudig niet... 
Een uitvaartdienst waar in het openbaar liefdevol gesproken wordt over God en mens is voor mij een uitstekende en nodige correctie op de rondwarende caricaturen over geloof en kerk en nodigen hopelijk uit om ‘dit wondere verschijnsel eens nader te bezien’