Juliana verzoent nog na haar dood

Forum, bijdrage van Boris van der Ham

Met haar keuze voor een remonstrantse dominee schrijft prinses Juliana geschiedenis.
Daaruit blijkt het karakter en de moed van de overledene, vindt Boris van der Ham.

Dat een vrouwelijke dominee de uitvaart van prinses Juliana gaat leiden is een opvallende vernieuwing. Ook is het opmerkelijk dat de ex-vorstin nou eens niet heeft gekozen voor een Nederlands Hervormde dominee. Maar in historisch opzicht is het vooral opzienbarend dat uitgerekend een remonstrantse dominee de traditie tussen Oranje en de Nederlands Hervormde kerk doorbreekt. Na bijna vier eeuwen lijkt Oranje verzoend met de vrijzinnige beweging der remonstranten. 

Na het ontstaan van de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden rond 1570 was de Gereformeerde Kerk (later Nederlands Hervormde Kerk) de officiële staatskerk geworden. De uitgangspunten waren gebaseerd op de opvattingen van Calvijn. Er ontstond echter steeds meer discussie over die leer. In 1610 stelde dominee Uytenbogaerdt namens een groep Calvijn-criticasters een verzoekschrift op, een 'Remonstrantie', die bij de overheid en de kerk werd ingediend. Dit verzoek richtte zich op de verplichtingen rond de belijdenis en over de verhouding tussen kerk en staat. 

Hét heikele onderwerp was de 'predestinatieleer'. Die kwam er op neer dat al vóór de geboorte vaststond of een mens naar de hemel of de hel zou gaan. De indieners van het verzoekschrift, de 'remonstranten', verwierpen die opvatting. Immers: Als God het heil van mensen al heeft bepaald, hoeveel vrijheid hebben zij dan om hun leven richting te geven? Zij pleitten ervoor dat het individu wel degelijk invloed uitoefent op zijn lot. Deze visie leidde tot conflicten tussen de remonstranten en de zogenaamde 'contraremonstranten'. Aanvankelijk hield stadhouder prins Maurits van Oranje zich afzijdig en vond dat theologen dit conflict moesten uitvechten. Maar na verloop van tijd werd Maurits bang dat als de remonstrantse leer ruimte zou krijgen, dat zou leiden tot een verzwakking van de staatskerk. Daarnaast stond Maurits inmiddels op gespannen voet met raadspensionaris Johan van Oldenbarneveld. Van Oldenbameveld was jarenlang de bestuurlijke rechterhand van Maurits geweest maar Maurits kreeg langzaamaan ge- noeg van diens mentorschap. 0ldenbarneveld verbruide het bij Maurits toen hij de staatskerk dwong de remonstranten te tolereren. Om de geschillen tussen de religieuze remonstranten en de contraremonstranten te beslechten werd in 1619 nog geprobeerd een kerkvergadering, de Synode van Dordrecht, bijeen te roepen. Maar de remonstranten werden niet als gelijkwaardigen uitgenodigd, maar kwamen in het beklaagdenbankje. Ze protesteerden totdat de emoties zo hoog opliepen dat de remonstranten begin 1619 werden weggestuurd. Kort daarop werden tweehonderd remonstrantse predikanten afgezet en velen verbannen. Maurits droeg er intussen zorg voor dat remonstrantse bestuurders in de verschillende steden werden vervangen door contraremonstranten. Van Oldenbarneveld was al in 1618 gevangen genomen en in 1619 werd hij wegens hoogverraad onthoofd op het Binnenhof. 

Wat vanaf 1919 de 'Remonstrantse Broederschap' ging heten, was sindsdien de eerste protestantse kerk die werd verboden door de godsdienstvrijheid-lievende Oranjes. Een breuk met Willem van Oranje. De remonstranten doken onder en richten in heel Nederland schuilkerkjes op. Tussen de remonstranten en de Oran- jes kwam het nooit meer echt goed. In de eeuwen daarna vonden kritische theologen vaak onderdak bij de broederschap en waren de remonstranten een van de eersten in de 19de eeuw die de 'moderne theologie' omarmden en zich voluit openstelde voor de nieuwe inzichten van de wetenschap. Al in 1915 besloten de remonstranten -in navolging van de doopsgezinden -dat ook vrouwen dominee konden worden en in 1986 besloot zij als eerste in de kerkorde om huwelijken tussen mensen van het gelijke geslacht in te zegenen. 

De relatie tussen de Oranjes en de remonstranten is pijnlijk onderdeel van de Nederlandse geschiedenis. Met haar keuze voor een remonstrantse dominee herstelt prinses Juliana deze misstap op prachtige wijze. 

Boris van der Ham is Kamerlid voor D66 en is remonstrants.