• Veel mensen gaan naar de verste oorden op vakantie.
• Het onderhouden van contacten over de hele wereld is heel simpel geworden: zondag maakte ik het in de trein nog mee: een vader stuurde via zijn mobiele telefoon een berichtje naar zijn dochter in Bonaire: dat was de beste manier om contact te onderhouden, vertelde hij erbij.
• We kopen en gebruiken producten uit de hele wereld.
• Tijdens hun studie gaan de meeste studenten momenteel wel een poosje op stage naar het buitenland en daar komen geregeld ook huwelijken met mensen van elders uit voort.
• Op het internet zoeken mensen uit wat er bekend is over hun ziekte, en als er elders in de wereld therapieën of medicijnen zijn, dan zorgen ze er wel voor dat ze die krijgen.
• Nieuwe technologische vondsten gaan razendsnel de wereld over.
• En dat geldt ook voor allerlei cultuuruitingen: van muziek tot schilderijen en literatuur.
• Via de media en internet kunnen we op de hoogte blijven van gebeurtenissen en ontwikkelingen aan de andere kant van de aardbol.
• En dat leidt ook tot grote migrantenstromen.

Enkele centrale kenmerken
Ik wil op een paar van die ontwikkelingen wat verder ingaan.

Men zegt wel eens: de dimensies van ruimte en tijd zijn weggevallen als grens, doordat er snelle verbindingen zijn gekomen, er e-mailverkeer is dat berichten in secondes over de wereld stuurt.
Dat verandert de werkelijkheid op heel veel terreinen. Een paar voorbeelden die zowel laten zien wat de mogelijkheden en wat de risico's zijn.

• Werk dat makkelijk uitbesteed kan worden, gaat naar de plek met de laagste kosten; vanuit India worden onze bankafschriften verwerkt en bedrijven bewaakt.
• Er is een bijna onbegrensde mogelijkheid informatie in te winnen, en informatie betekent macht. Maar niet iedereen heeft toegang tot die informatie. Koffiehandelaren weten door satellieten vaak eerder hoe de koffieoogst zal zijn dan de (arme) koffieboeren, en dat geeft ze een machtspositie.
• De geldhandel heeft sterk geprofiteerd van deze ontwikkelingen. Inmiddels is de geldhandel in waarde al meer dan 20 keer zo groot als de handel in goederen en diensten. Het gaat daarbij vaak maar om kleine koersverschillen, die speculanten toch in hun voordeel kunnen gebruiken doordat ze snel en met grote bedragen werken. De gevolgen daarvan zijn enorm: hele landen kunnen erdoor in de problemen komen.
• We kunnen tegenwoordig van minuut tot minuut op de hoogte blijven van ontwikkelingen elders. We weten van het protest van de monniken in Myanmar/Burma. Dat kán gunstig zijn doordat de staat daar niet durft in te grijpen omdat men weet dat er meegekeken wordt. In de milieu- en mensenrechtenbeweging wordt razendsnel gereageerd met protesten bij misstanden.

Netwerken is een belangrijk begrip geworden: wie kan netwerken, deel uitmaakt van een heleboel verschillende netwerken, die zit goed en heeft macht en mogelijkheden. Zo'n netwerk moet je je voorstellen als zo'n gehaakt boodschappennetje, maar dan driedimensionaal. De wereld bestaat uit een groot aantal netwerken, op alle terreinen van het leven. Castells zegt: "De industriële revolutie is indertijd mogelijk gemaakt door fabrieken: doordat ondernemers de boeren en handwerkslieden van hun tijd in één gebouw samenbrachten en de productie rationaliseerden. Die structuurverandering leidde tot een nieuw kapitalisme en tot een nieuwe organisatie van de samenleving. Netwerken zijn voor de huidige tijd wat fabrieken voor de industriële revolutie waren. Eigenlijk zien we nu het omgekeerde proces: de decentralisatie en de desintegratie van grote verticale organisaties in zeer flexibele netwerken van kleine, verspreide eenheden: individuen, bedrijven en bedrijfjes die veranderlijk zijn en zich goed kunnen aanpassen aan gewijzigde omstandigheden. Zo'n netwerk kan vaak veel effectiever werken dan een grote onderneming. ... De netwerkorganisatie is mogelijk geworden doordat we nu de beschikking hebben over informatietechnologie. Gecomputeriseerde gegevens die overal ter wereld in te voeren en op te roepen zijn. Die technologie stelt ons in staat te werken als een eenheid - terwijl we ons op verschillende plaatsen bevinden en vaak ook tot andere organisaties behoren. Neem Benetton. Wat is Benetton? Een netwerk van activiteiten, een multinational die uit een klein Italiaans familiebedrijf is gegroeid. Het zijn 5.000 verkooppunten over de hele wereld, die twee taken hebben: de Benetton-producten verkopen en verder niets, en informatie verstrekken over de verkoop aan het hoofdkantoor. Welke kleuren lopen goed? Welke modellen? Die informatie wordt meteen omgezet in productieorders, die ook weer een netwerk ingaan: een los verband van kleine bedrijfjes in Turkije en Zuid-Italië die de kleding produceren."
Met deze visie in je achterhoofd kun je een groot aantal ontwikkelingen duiden.

• Macht in onze samenleving. Je bent niet meer machtig omdat je veel geld hebt of een hoge positie in de politiek of het bedrijfsleven, nee, je bent machtig als je in veel netwerken zit en makkelijk kunt switchen. Daarom neemt het bankwezen in deze tijd zo'n belangrijke positie in, want overal is voor alle activiteiten wel geld nodig, zodat banken overal komen en zo over belangrijke informatie beschikken.
• Flexibiliteit is een levensvoorwaarde in de moderne samenleving. Alles verandert snel, dus je moet snel op veranderingen kunnen inspelen. Dat geldt voor bedrijven, en dat betekent: snel je productie en je product kunnen aanpassen, zelfs de plaats van de productie als dat lucratiever is, snel mensen ontslaan, e.d. En voor de werknemer betekent het dat hij/zij ervoor moet zorgen op veel plaatsen inzetbaar te zijn. De relatie tussen werkgever en werknemer komt onder druk te staan en zo wordt iedere individu wordt bijna gedwongen een kleine ondernemer te worden. Wie dat niet kan, om welke reden dan ook, komt niet meer aan de bak. Het geldt ook voor regio's: als ze niets aantrekkelijks weten te bieden, kunnen ze zomaar uit de gratie raken. Daarom komen landen onder de druk te staan om bijvoorbeeld de sociale zekerheid af te zwakken, de minimumlonen te verlagen, aan bedrijven belastingvoordelen te gunnen. Dat kan leiden tot een tweedeling, tussen mensen, tussen bedrijven, tussen regio's en landen. Survival of the 'flexiest'.
• Door die netwerken en door die flexibilisering zie je dat de samenleving steeds verder versplinterd raakt. Er zijn weinig bindingen meer, de relaties worden losser. In de economie heeft een bedrijf niet meer automatisch een band met een bepaalde regio of een land. Ook de productie moet flexibel zijn en daarmee ook de werktijden. Maar dat heeft weer gevolgen voor het gezinsleven. Maar je ziet ook dat de massamedia zich steeds meer op bepaalde doelgroepen richten, en er komen er tegelijk steeds meer van, zodat er op dat terrein van gezamenlijkheid nauwelijks sprake meer is.
• · Het is een samenleving waarin er steeds meer te kiezen valt, waarin weinig vaste patronen meer zijn. Het heeft gevolgen voor de identiteit van mensen. Er wordt wel gezegd: we hebben niet meer één identiteit, maar een heleboel verschillende. Ze zijn niet meer geïntegreerd in één geheel, maar staan naast elkaar: werknemer, mantelzorger, moeder, buurvrouw maar ook gesprekspartner via internet met mensen ver weg, kerklid, lid van een milieuorganisatie maar ook automobilist en ga zo maar door. We switchen van het één naar het ander. Vaak doen we in die verschillende rollen ook nog eens tegenstrijdige dingen. Eigenlijk worden we daar ook bijna toe gedwongen door ons gefragmentariseerde bestaan. En ieder stelt helemaal op zichzelf die eigen identiteit samen: het is een heel individualistische samenleving geworden. Ieder zoekt wat van zijn of haar gading is, ook in de kerk.
• We zien ook dat die explosief toegenomen internationalisering leidt tot verwestersing: westerse producten en gewoonten gaan de wereld over en aloude waarden- en normensystemen worden aangetast. En vaak wordt dat in andere culturen ervaren als een bedreiging van de eigen identiteit. Je ziet dat dat bij ons soms leidt tot het weer sterker benadrukken van de eigen streekidentiteit (streekproducten e.d.), maar zeker in landen waar mensen het minder goed hebben kan het ook leiden tot fundamentalisme en zelfs uitlopen op terrorisme.
• De politiek komt eigenlijk steeds achter de globalisering aanlopen. Als de economie internationaler wordt, moet de politiek dat ook om nog enige invloed uit te oefenen. Dat proberen we nu in de EU. Maar dat is een pijnlijk proces omdat we dus niet meer alles zelf kunnen beslissen als land. En bovendien komt de besluitvorming steeds verder weg te liggen, en krijgen mensen het gevoel dat ze dat niet meer kunnen beïnvloeden. En tegelijk zijn er ook heel veel zaken die op een lokaal en regionaal niveau geregeld worden (politie, cultuur, onderwijs). Castells: "Nationale regeringen worden dus steeds meer bemiddelaars tussen supranationale en lokale instellingen. Besturen komt neer op: je weg weten te vinden in het netwerk. Politici en bestuurders kunnen geen bevelen geven; ze moeten leren hoe ze door de netwerken kunnen navigeren. Ze moeten de verbanden doorzien, proberen nieuwe verbindingen te leggen, mensen, bedrijven en instellingen aan elkaar knopen. Doen ze dat niet, dan is hun rol uitgespeeld.'' Met dat moeizame proces hebben we op het moment te maken, en populisten kunnen op de onvrede en angst die dat veroorzaakt goed inspelen.

2. Economische globalisering
Wat ik net schetste, is een heel breed beeld van globalisering: cultureel, politiek, sociaal en economisch. Meestal echter gaat het bij globalisering vooral over de economische globalisering, omdat de effecten daarvan op het dagelijks leven van mensen over de hele wereld zo groot zijn.
De heersende denklijn is: laat globalisering, ook economische globalisering zijn gang gaan. Dat is uiteindelijk voor iedereen het beste. In economische zin betekent dat: een pleidooi voor een liberaal beleid, d.w.z. geen belemmeringen opwerpen voor de internationale stromen van kapitaal, producten en mensen. Overigens niet helemaal consequent, want het geldt niet voor mensen die elders willen gaan werken en leven.
Dat is het zogenaamde neoliberale denken over de economie, waarin voorrang wordt gegeven aan ongebreidelde concurrentie en het zeker stellen van winsten. De kernwoorden daarvan zijn: structurele aanpassing van de economie aan de wereldmarkt, meer markt, privatisering, nadruk op economische groei, liberalisering. Er wordt gesproken over 'de tucht van de markt' die een gezonde uitwerking zou hebben. De aanhangers van de neoliberale doctrine die hier gehanteerd wordt, zien dat als de 'normale' manier van denken, die logischerwijs door iedereen omarmd moet worden en die de vrijheid een warm hart toedraagt. De vrije markt en het begrip vrijheid in het algemeen worden hier als identiek beschouwd.
Je ziet die manier van denken terug in instellingen als het IMF en de Wereldbank, en met een reeks uitzonderingen waar het gaat om het nationale eigenbelang ook in veel landen, de VS voorop. En die benadering wordt overal uitgedragen, en in veel gevallen ook opgelegd. Denk bijvoorbeeld aan de landen van de Derde Wereld die, om in aanmerking te komen voor hulp gedwongen zijn een dergelijk beleid te voeren: ze mogen de eigen industrie niet beschermen, ze worden gedwongen de electriciteits- en watervoorziening te privatiseren en dergelijke.
Er is één grote wereldmarkt waarop bedrijven én landen met elkaar concurreren. Bedrijven zijn steeds minder locaal gebonden en managers vergelijken hun salaris niet met dat van hun buurman maar met die van managers uit de hele wereld. In het bedrijfsleven zien we in het algemeen een tendens dat het meer zo wordt dat bedrijven er zijn om 'aan' te verdienen (excessieve beloning topmanagers, verkoop van onderdelen-hedge-funds, hoge winsten, 'shareholdersvalue') dan om 'in' te verdienen (belangen van werknemers). Het gaat niet meer om het product en het voortbestaan van het bedrijf, maar om het korte termijn financiële belang.

Marktdenken
Ook bij ons zie je dat op allerlei terreinen een marktbenadering wordt ingevoerd: in het onderwijs, de gezondheidszorg, openbaar vervoer, nutsvoorzieningen.
Dat betekent twee dingen: werken op de manier van de markt, met alle beperkingen van dien, maar ook dénken op de manier van de markt.

• Op de markt is niet in tel wat niet in geld vertaald kan worden. Dat geldt voor het milieu, maar ook voor allerlei zaken waaraan we in het intermenselijk contact behoefte hebben: aandacht, zorg.
• Op de markt staan winst en eigenbelang voorop en als die voorop staan, moet je soms dus mensen ontslaan.
• Dan moet je gaan concurreren, moet je een bepaalde doelgroep kiezen en andere verwaarlozen
• en kun je je het niet veroorloven om ook een product te bieden voor te kleine groepen of voor niet-kapitaalkrachtige groepen. Dat betekent bij ons: naar kleine gemeenschappen geen openbaar vervoer en in arme landen: naar kleine of arme gemeenschappen geen water of electriciteit.

• Een pleidooi voor volledig vrije handel, met als gevolg dat landen niet de kans krijgen eerst intern een sterke economie op te zetten voor ze de concurrentie aangaan. Ik denk dat Jan Gilhuis hier wel meer over zal zeggen.
• Geld is steeds belangrijker geworden, ook voor kinderen. Er is een hele reclame-industrie ontstaan die zich op kinderen richt. Kinderen zijn belangrijke consumenten geworden. Maar daarvoor moeten ze ook geld hebben, en daardoor hebben scholieren en studenten bijbaantjes, die al te vaak de studie in de weg staan.
• Willens en wetens zijn en worden wij tot calculerende burgers gemaakt. Denk aan de zorgverzekering: iedereen moest kiezen, en niemand zat erop te wachten.
• Het wordt - ook door de regering die we nu hebben - voorgesteld dat we alleen maar te sturen zijn door prijsprikkels. Dat mensen ook geleid zouden kunnen worden door solidariteit of door zorg, wordt vergeten en dat je ook aan bewustwording zou kunnen doen, daar deinst men voor terug want dat is bevoogdend, zegt men. Wat voor mensbeeld zit daar achter, en wordt daarmee bevorderd?
• Alles moet renderen, ook de natuur. Zo zie je dat op allerlei plaatsen luxe bungalows gebouwd moeten worden, want anders rendeert de grond te weinig voor de eigenaar.
• Alle nadruk is op betaald werken gelegd. Vergeten wordt dat opvoeden en zorg tijd en energie kosten. Dat heeft verregaande gevolgen: voor kinderen en anderen die zorg nodig hebben. Maar ook op andere terreinen: doordat er door tweeverdieners meer geld onder de mensen is, stijgen de huizenprijzen. Banken verstrekken hypotheken op een dubbel inkomen, en daardoor zitten mensen helemaal vast. En dan wordt geld en een hoog inkomen nóg belangrijker voor mensen en krijg je de situatie die je nu ziet dat mensen de nieuwe regeringsplannen alleen afmeten aan de hand van de vraag of ze er zelf beter van worden.
• Tot in de kerk aan toe zien we een economisch taalgebruik zijn intrede doen ('de core-bussiness van de kerk', 'vraaggericht werken' e.d.), maar het blijft vaak niet bij de taal alleen. We zien een economisering van ons bestaan die ertoe leidt dat financiële overwegingen steeds vaker uiteindelijk de doorslag geven in onze samenleving, ook bij zaken als onderwijs, gezondheidszorg, milieu. De scheidsrechter over wat goed of kwaad is in de economie, maar ook in andere terreinen van de samenleving, is het geld geworden. En er wordt steeds vaker gestuurd op het geld, en alles wordt omgerekend in geld. Er moet verdiend worden. Er moet geconsumeerd worden. 'Gij zult begeren' is de stelregel van onze economie. Je bent gek als je niet je financiële eigenbelang voorop zet. Een 'voor-wat-hoort-wat' houding en een 'ieder-voor-zich' houding lijkt steeds vaker normaal te worden.

3. Kerken en globalisering
Maar eerst wil ik nog wat vertellen over hoe de kerken met deze vragen omgaan. Onze kerken houden zich al heel lang bezig met vragen op het terrein van de economie. De laatste 15 jaar is dat steeds intensiever gebeurd, maar helaas klinkt daar maar weinig van door in de plaatselijke kerken. Er vinden verspreid over de wereld oecumenische bijeenkomsten plaats en in de verslagen daarvan tref je vaak de klacht aan van kerken uit de Derde Wereld dat ze zo weinig horen van hun broeders en zusters uit de rijke landen. 'We zijn één wereldwijde gemeenschap als kerk, één van de oudste voorbeelden van globalisering, een grensoverschrijdende gemeente, lichaam van Christus. Als één lid lijdt, zo belijden wij, en jullie ook, lijden de anderen mee (1 Cor.12:26). Waarom, zo vragen de kerken in landen die lijden onder economisch en politiek onrecht, is het dan zo stil bij jullie, terwijl jullie het in zoveel opzichten, in ieder geval materieel, beter hebben? Zijn jullie soms bezweken onder de verleidingen van het huidige economische systeem, en zien jullie niet meer wat het met andere mensen, dichtbij en verweg, doet? Hebben jullie wel voldoende oog voor wat er gaande is, ook in jullie eigen samenleving: een groeiende kloof tussen arm en rijk, mensen die buiten de boot vallen, zorg die onbereikbaar wordt, commercialisering van het hele leven, consumptie als hoogste doel in het leven, leegloop van de kerken, milieuaantasting, en ondanks de groeiende rijkdom gevoelens van onbehagen.
Ik wil proberen kort iets te vertellen over de discussie over economische globalisering in twee internationale oecumenische verbanden waar de Remonstrantse Broederschap deel van uitmaakt: de WARC en de Wereldraad van Kerken.

De WARC
De WARC (World Alliance of Reformed Churches (2)) besloot begin jaren '90 de aangesloten kerken te vragen om zich te bezinnen op de wereldwijde economie. Het past in de traditie van de kerken van de WARC dat ze dat op een heel diepgaande manier wilden doen. Niet alleen goed kijken naar wat er precies in de wereld gebeurt, maar ook naar wat de bijbel daarover zegt en hoe dat raakt aan het belijden van de kerk. Er zijn door de WARC toen over de hele wereld bijeenkomsten georganiseerd waarop men met elkaar over die onrechtvaardige situatie sprak en over wat dat voor ons als gelovigen betekent. In 1995 bijvoorbeeld was er een WARC-bijeenkomst in Manilla waar mensen uit de Derde Wereld vertelden over wat er in hun landen gebeurt als ze de structurele aanpassingsprogramma's moeten uitvoeren die het IMF en de Wereldbank ze voorschrijven. Alles wordt in dienst gesteld van de groei van de economie, ook al blijkt dat vaak niet te werken. Kunstmatige behoeften worden opgeroepen door reclame, er moet worden geprivatiseerd en geliberaliseerd, en dat betekent zeker in de armste landen dat de weinige bescherming die er was voor de armen, wegvalt. Er werd ook gesproken over de 'commodificatie' van het leven: het hele leven wordt in feite handelswaar, zelfs mensen worden handelswaar. Na een reeks van dergelijke bijeenkomsten werd in 1997 in Debrecen tijdens een Algemene Vergadering (die eens in de 7 jaar plaatsvinden) door de WARC gezegd: het bezig zijn met deze vragen is voor ons als kerken niet zomaar iets dat we 'erbij' doen, nee, het heeft te maken met ons geloof. Men wilde gaan toewerken aan het formuleren van een belijdenis in relatie tot het economisch leven. Het grote voorbeeld was de belijdenis die voortkwam uit de strijd van de belijdende kerk in Duitsland ten tijde van het nazisme. Die kerk verzette zich tegen de rest van de Duitse kerk die zich aansloot bij Hitler. De belijdende kerk zei toen: 'wij verwerpen de valse leer als zouden er terreinen van het leven zijn waarin we niet aan Christus maar aan andere meesters toebehoren'. Daarbij gebruikte men het woord 'status confessionis': dat wil zeggen we zijn in een situatie terecht gekomen waarin we door de omstandigheden gedwongen zijn om ons uit te spreken vanuit ons geloof, een situatie waarin niets doen en niets zeggen het verloochenen van ons geloof zou zijn. De Algemene Vergadering van de WARC vroeg de lidkerken toen zich te begeven in een 'processus confessionis': een proces waarin men met elkaar zou gaan ontdekken wat onze plichten en taken zijn als gelovigen in deze wereldverhoudingen.

Wat is het precies in situaties van onrecht dat leidt tot de uitspraak dat het hier gaat om de kern van het belijden?
Je zou kunnen zeggen: zodra mensen middel worden in plaats van doel, of zelfs geen middel meer omdat ze worden uitgesloten, en de gemeenschap wordt verbroken, worden in feite door ons andere goden aanbeden dan de God die Zijn volk uit Egypte bevrijdde.
Na weer heel veel bijeenkomsten van studie en reflectie, kwam toen de volgende Algemene Vergadering in Accra bij elkaar in juli 2004 en dat leidde tot de Accra-verklaring. Die verklaring heeft inderdaad de vorm van een belijdenis, van vier bladzijden. Daarin onder meer:

We geloven dat God een God van gerechtigheid is. In een wereld van corruptie, uitbuiting en hebzucht is God op een bijzondere manier de God van de behoeftigen, de armen, de verschoppelingen en de misbruikten (Psalm 146: 7-9). God roept op tot rechtvaardige verhoudingen met al het geschapene.
Daarom verwerpen wij iedere ideologie of economisch regiem dat winst boven mensen laat gaan, geen zorg draagt voor de hele schepping en dat de gaven van God die bedoeld zijn voor iedereen, privatiseert. Wij verwerpen iedere leer die - in naam van het evangelie - diegenen rechtvaardigt die zo'n ideologie ondersteunen of zich er niet tegen verzetten.

• de thematiek in kerken aan de orde stellen en solidariteitsacties houden;
• levensstijl
• ethische beleggingen
• eerlijke handel
• corruptie aanpakken
• netwerken tussen onderzoeksinstellingen van de kerken op economische en milieu gebied
• acties op het terrein van milieu
• gendergelijkheid
• lobby op allerlei gebied bij de overheid (eerlijke handel, belasting, kwijtschelding schulden, milieu, mensenrechten, acties tegen criminele economische activiteiten e.d., lobby bij bedrijfsleven, bij internationale organisaties

Maar tegelijk komen er toch vragen bij je op:

• waarom is hij unaniem aanvaard? Uit innerlijke overtuiging, of om anderen niet voor het hoofd te stoten, wetend dat papier geduldig is?
• spreekt het begrip 'belijden' nog wel aan, ook al is daarmee niet bedoeld nieuwe leerstellingen te propageren?
• zijn onze kerken niet te veel geïndividualiseerd, zodat van een gezamenlijk oppakken van deze vragen geen sprake meer kan zijn?
• zijn wij in onze samenleving al niet teveel geïnfecteerd door het economisch denken om er nog weerstand aan te bieden? Hebben we er eigenlijk wel zoveel bezwaar tegen?
• Een probleem is ook dat de meeste kerkleden - door een veelheid aan oorzaken - weinig meer geïnteresseerd zijn in oecumenische verbanden. De wereld globaliseert en de kerk - de eerste globaliseringsbeweging - provincialiseert. Maar kun je kerk zijn zonder een levende relatie met mensen buiten de kerk, dichtbij en verweg?

'De logica van de globalisering moet worden uitgedaagd door een alternatieve manier van leven en van gemeenschap (...) Christenen moeten weerstand bieden tegen de eenzijdige overheersing door economische en culturele globalisering'.

De Accra-verklaring en het AGAPE-document kregen allebei veel tegenstand van kerken uit West-Europa. Die vonden het allemaal te radicaal en meenden dat het systeem minder slecht is dan het voorgesteld wordt en dat we er met wat aanpassingen wel een goede draai aan kunnen geven. De Accra-verklaring is uiteindelijk wel unaniem aanvaard, over het AGAPE-document is eigenlijk geen besluit genomen. Dat is op zich niet zo erg. Veel belangrijker is dat in de kerken over de problematiek die de documenten aansnijden gesproken wordt, zoals wij dat vanavond doen. Dat we ons gaan afvragen wat onze rol is in de wereldwijde economie, en hoe we daar als gelovigen tegenaan kijken. In Porto Alegre was het motto: 'God in Uw genade, vernieuw (transformeer) deze wereld'. En bij de bespreking van het AGAPE-document werd dat ook vertaald in de bede: 'God, transformeer ons'. We zullen het moeten hebben over onze transformatie.

Zie voorts:
de publicaties van Oikos over de thematiek op www.stichtingoikos.nl en op www.geloofwaardige-economie.nl

Greetje Witte-Rang
e-mail: witte.rang@hccnet.nl
26 september 2007

Noten
(1) Manuel Castells: The Information Age: Economy, Society and Culture. Oxford. Volume I: The Rise of the Network Society (1996); Volume II: The Power of Identity (1997); Volume III: End of Millennium (1998)
(2) De Remonstrantse Broederschap werd lid van de International Congregational Council, vanwege de verwantschap die (in de hulpverlening van de Amerikaanse Congregationalisten aan Europa na de oorlog) gevoeld werd met de congregationalisten die erin slaagden vrijzinnigheid en orthodoxie in zich te verenigen. De Council fuseerde in 1970 met de World Alliance of Reformed Churches (WARC), zodat vanaf dat moment de Remonstranten ook deel uitmaakten van de WARC.