1. Inleiding
2. Actualiteit
3. Geschiedenis
4. Contacten met de Remonstranten
5. De huidige situatie van de UKT
6. Wat kunnen we van elkaar leren?

1. Inleiding
In 2002 rondde ik mijn studieverlof af met de publicatie van een bescheiden boek, uitgegeven door de Remonstrantse Broederschap, met als titel:
“Tochtgenoten in vrijzinnigheid”, recente theologische ontwikkelingen bij de Unitarische kerk van Transsylvanië. (UKT)
Aan de hand van veertien interviews zijn een aantal actuele zaken van het geloof thematisch verwerkt. O.a. zijn reflectie over de viering van de Maaltijd, vernieuwing van het geestelijk leven, bijbelse theologie, de organisatie van de kerk, de positie van de predikant, de jeugd en de toekomst van de kerk in beeld gebracht.
Het is in het engels vertaald, beschikbaar voor UU ook in de VS en aan een Hongaarse vertaling wordt momenteel gewerkt.
De keuze van mijn studieverlof was niet toevallig of willekeurig.
Vanouds was er uitwisseling tussen deze oudste chr. vrijzinnige kerk binnen Europa en de remonstranten. En dan bedoel ik vanaf de 17e eeuw.
Toch is het tot op heden nooit tot echte vriendschap gekomen.
Daar komt nu verandering in.
Ik zal kort ingaan op de actualiteit van de situatie, een schets geven van de geschiedenis van de UKT. De contacten met de Remonstranten bespreken in het verleden. Iets vertellen over de huidige situatie van de UKT en afsluiten met enkele opmerkingen over wat we van elkaar zouden kunnen leren.

2. Actualiteit
Twee weken geleden hebben we de 3e internationale conferentie afgesloten van Remonstrantse predikanten en predikanten van de UKT, gehouden in Schoorl.
Deze conferentie was voorbereid door collega Greteke de Vries en mijzelf.
De eerste conferentie vond plaats in 2005. 15 Unitarische predikanten, waaronder de bisschop, hierover later meer, een aantal docenten van de predikanten opleiding, en een aantal predikanten zelf.
We boden hen een toernee aan langs verschillende Remonstrantse gemeenten, Groningen, Nieuwkoop, Leiden en Utrecht. Steeds ter plekke werden lezingen gehouden van beide kanten, met verschillend publiek- Rem. collegae en betrokken, nieuwsgierige gemeente leden. De thema’s betroffen van beide kerken: de bijbel, de systematische theologie en de praktische theologie.
Veel lezingen, hard werken, een hernieuwde kennismaking. Of eigenlijk een nieuwe eerste kennismaking, na de vele incidentele contacten die er door de geschiedenis heen waren.
Een historische gebeurtenis, zo werd er gezegd. De lezingen zijn gebundeld en nog verkrijgbaar.
Het was enerverend en intensief. Met een enorme enthousiaste betrokkenheid van de Rem. gemeenten die gastvrijheid hadden verleend en zo dit toernee mogelijk maakten.
Er waren momenten van herkenning maar ook van vervreemding.
De positie van het kerkelijk isolement van de UKT, hierover meer, werd aanvankelijk op de situatie van de Remonstranten geprojecteerd. Grote verbazing toen wij vertelde over onze riante positie temidden van de rijke oecumenische situatie in Nederland.
We besloten elkaar niet los te laten. Er werd geëvalueerd en nieuwe plannen gemaakt.
In het voorjaar van 2006 vond een tweede conferentie plaats. Op uitnodiging van de UKT in Koloscvar/ Cluj , in Transsylvanië, Roemenië.
Naast een aantal Rem. Predikanten was er nu een afvaardiging van de PKN mee en van de NPB. Nu niet alleen lezingen maar ook workshops, oa. bibliodrama gegeven door collega Harry Brandsma. En variaties in liturgie door collega Albert Klok. Ik bood een Hongaarse vertaling aan van het Diacoale Werkschrift van Geloof en Samenleving, waar ik secretaris van ben.
Van hun kant presenteerden zij oa. een overzicht hoe zij aanwezig zijn in de media. Bewust bezig met verschillende modellen van marketing, komt later terug. We spraken over de moeilijkheden in de huidige samenleving voor beide vrijzinnige kerken en maakten een inschatting van de voor en nadelen van toetreding tot de EU. Inmiddels een feit, per 1 januari 2007.
Na drie dagen diep conferentie werd ons een tocht aangeboden langs de rijke geschiedenis van Transsylvanië. Met de vele oeroude Unitarische kerken.
Ook het verslag van deze conferentie is beschikbaar.
Voor de nabije toekomst lag de voorkeur van beide kanten voor kleinere conferenties, rond een centraal thema, nu in een bredere context.
Zojuist dus werd de 3e conferentie afgesloten, uitgebreid met predikanten uit de PKN en de Reformatus.
We bestudeerden de traditie van het Avondmaal, in beide verschillende kerken. We leerden hoe we ieder bepaald zijn door onze eigen context. Door de kritische aanwezigheid van prof. Marcel Barnard op een van de ochtenden, zagen we duidelijk het onderscheid tussen de theologie en de living faith.
De eigen traditie en hoe je het geloof ook werkelijk beleeft.
We vierden met elkaar de Maaltijd, in een oecumenische setting.
Samen met Unitarische predikanten en Reformatus collegae. Dat was nog nooit voorgekomen. En dat allemaal in Schoorl!
Er was ook veel verwarring. Ieder met zo’n eigen geschiedenis. Hoe bepalend dat is voor de context waaruit je praat met de grootste vanzelfsprekendheid.
Het was spannend en ook ontroerend.
Zij en wij…. Nabij en toch zo anders.
In het eerstvolgende nummer van AdRem komt een korte impressie. Het grote verslag is nog niet beschikbaar.
Naast deze predikantenuitwisseling zijn er een aantal gemeentecontacten ontstaan bij Rem. en NPB gemeenten. Rotterdam was verbonden met een deelgemeente in Cluj, dat contact in momenteel niet echt actief. De Rem. Gemeente van Utrecht heeft sinds 5 jaar een inspirerend partnercontact met een van de grootste Un. gemeente in Transsylvanië, (3000 leden), Groningen met
Tirgu Mures (Marosvasarhely). Arnhem is bezig en Nieuwkoop ook.
Wassenaar, NPB met een kleine gemeente in de Homorodvalei en de Woudkapel, NPB Bilthoven, heeft al jaren een intensief contact met St. Peter ook in de Homorodvalei.
Er wordt hel wat afgereisd tussen hier en daar.
Op basis van gelijkwaardigheid wordt aan projecten gewerkt en vindt er uitwisseling plaats. Vanuit Utrecht werd er enkele jaren geleden een Diaconaal fonds opgericht door beide partnergemeenten. Vanuit Bilthoven worden mogelijkheden voor het toerisme onderzicht en wordt er al jaren geparticipeerd in een gemeenschappelijk landbouwproject.
Voor de volledigheid dient vermeld te worden dat deze vrijzinnige initiatieven aansluiten bij de al langer bestaande gemeentecontacten vanuit de PKN met de Reformatus kerk in Transsylvanië. Er zijn momenteel zo’n 400 gemeentecontacten, deels bestaand uit hulpverleningsprojecten, waar na 1 jan. 2007 een kritische wind doorheen waait. Al deze projecten zijn gebundeld in de Stichting Roemenië Beraad Nederland.
Ook vanuit de PKN is er een theologische uitwisseling op gang gekomen met de Reformatus collegae. Vanuit het toerustingscentrum Hydepark worden jaarlijks predikanten reizen georganiseerd. Theologen gaan mee en doceren aan de opleiding. Het gaat hier om een steviger gemeenschappelijk verleden dan bij de vrijzinnigen.
Vorig jaar stond de grote theoloog K.H. Miskotte op het program onder de bezielende leiding van Oud Testamenticus Karel Deurloo.
De jonge Nederlandse theologe Foka van de Beek werd 2 jaar geleden door KIA, (Kerk in Actie, diaconale afdeling van de PKN) uitgezonden naar Cluj. Zij geeft aan de Reformatus opleiding Missiologie en doceert Nederlands aan diegenen die in Nederland willen komen studeren. Kortom er is veel in ontwikkeling.
In deze stroom passen onze contacten met de UKT.

3. Geschiedenis
We gaan, voor een kort moment terug in de geschiedenis.
Door het concilie van Nicea werd in het jaar 325 het leerstuk van de Triniteit (drie-eenheid) geproclameerd. Dit dogma leert dat het ene goddelijk wezen drievuldig is, in De Vader, de Zoon en de Heilige Geest.
Al vroeg kwamen hiertegen bezwaren. Waren er wel echt aanknopingspunten voor dit dogma in de bijbel te vinden? Wie vasthielden aan de eenheid van God werden als ketters beschouwd.
Hoewel er in de vroege kerk al Unitarische tendensen waren, duurde het tot de periode van de Renaissance en Reformatie voor er sprake was van Unitarisme als zondanig. Grondleggers waren:
Hans Denck (1495- 1527). Onder invloed van Erasmus was hij fel tegen het leerstuk van de Drie eenheid. Hij overleed aan de pest in Straatsburg.
Servet (1511- 1553), Spaans medicus en theoloog, was een radicaal hervormer.
Ook hij was tegen de Drie eenheid. Op last van Calvijn werd hij veroordeeld tot de brandstapel.
Faustus Socinus (1539- 1604) werd om zijn Unitarische ideeën uit Noord Italië verdreven en vestigde zich in Polen, waar in 1565 een Unitarisch kerkverband was opgericht. Hij legde de basis voor de Unitarische kerk.
“Het socianisme kreeg veel invloed omdat het de praktijk van de vroomheid heeft bevorderd door alle nadruk te leggen op het volbrengen van de wil van God door de mens. Alle christelijke leerstellingen, die de menselijke vrije wil ontkennen, worden door Socinus verworpen: voorbeschikking, erfzonde, verzoening door voldoening (Zoendood van Christus)…. Verzoening is een voortgaand werk waaraan ieder mens persoonlijk heeft bij te dragen” (E.H.Cossee, Zwingli, maart 2004). Levend gebleven in de traditie van de UKT maar ook terug te vinden bv. in de Rem. geloofsbelijdenis van 1940. En opnieuw opgenomen in de nieuwe belijdenis anno 2006.

Maar de Remonstanten gingen deels een eigen weg, gebonden en geïnspireerd door de zo unieke context van ons lage landje aan de zee.
Ook de UKT kende een eigen unieke, zij het andere context, waarbinnen hun eigen vrijzinnige gedachten goed tot bloei kon komen.
Ferenc David (1510- 1579) geboren in Kolozsvar (Cluj) was de grondlegger in Transsylvanië van wat daar de Unitarische kerk zou worden.
Transsylvanië of Zevenburgen (Siebenbürgen, zo genoemd naar de zeven versterkte steden van de Saksen- als kolonisten daar gevestigd vanaf de 13e eeuw, nog steeds evangelisch- Luthers) is het gebied dat omgeven wordt door de Karpatenboog in het Oosten en het Zuiden en de West Karpaten.
Ten tijden van de grote volksverhuizingen vestigden er zich verschillende volken, zoals de Gothen, de Hunnen en de Avaren, maar deze verdwenen ook weer. Tegen het einde van het eerste millenium na Chr. was het een zeer dun bevolkt gebied, waar zich in de volgende eeuwen verschillende bevolkingsgroepen zouden vestigen.
Hongaren, vanaf 900 na Chr. aanwezig vanuit Mongolië, in de Hongaarse laagvlakte. In het jaar 1000 wordt Zevenburgen ingelijfd bij het Hongaarse koninkrijk.
De Szekler zijn eveneens Zevenburgen binnengetrokken van over de Zuid en Oost Karpaten in de 10e eeuw. Mogelijk zijn zij van Turkse afkomst. Zij zijn vanaf de 11e eeuw volledig gemagyariseerd en zijn vooral de grensbewakers van het Hongaarse rijk, tegen de Turken. Verder de Saksen en de Roemenen.
In de 15e eeuw ontstonden er drie standen met ieder eigen rechten en privileges.
De meeste leden van de adel waren Hongaar.
In 1526 leden de Hongaren bij Mohacs een verpletterende nederlaag tegen de Turken.
In West Hongarije werd Ferdinand I van Habsburg tot koning gekozen. Van 1541-1918 werd Hongarije vanuit Wenen bestuurd!
Het midden van Hongarije kwam onder direct bestuur van de Turken.
In het machtsevenwicht tussen de Habsburgers en de Turken werd Zevenburgen, Transsylvanië een zelfstandig vorstendom.
In de eerste helft van de 17e eeuw kwam dit vorstendom tot grote bloei, in dezelfde tijd dat Holland zijn “gouden eeuw” beleefde.
(Overigens bestond tussen het vorstendom Transslyvanië en Holland van het begin af aan een grote verwantschap. In beide landen zette de kerkhervorming zich met grote kracht door. Bij de duitssprekende Saksen was Luther bekend. Een van de eerste kerkhervormers was Johannes Honterus in Kronstadt (Brasov).
Onder leiding van de hervormer Peter Melius ontwikkelde zich de Helvetische richting van Calvijn in de jaren 1550 tot een duidelijke meerderheid. Naast de factor van het gemeenschappelijke calvinisme voelde de beide landen zich verwant door hun afkeer van de Habsburgers. (zie Sally van de Graaf- Leentfaar, Gemeentecontacten tussen gemeenten in Nederland en Roemenië, scriptie mrt. 1997, p. 24 ev).
Een uniek gebeuren in het Europa van toen was de afkondiging van godsdienstvrijheid in Transsylvanië door de landdag in Torda, 1568. 
Vier confessies werden officieel erkend: Rooms- katholieken, Lutheranen, Calvinisten en Unitariërs. De Roemeens Orthodoxen behoorden hier niet toe.
Als kerk van de Roemeense lijfeigenen was deze slecht georganiseerd.
Zij bleef de kerk van de armen.
Deze paradijsekijke toestand was maar van korte duur. Drie jaar later stierf koning Sigismund, die dit alles in gang had gezet en het tij keerde.
Francis David werd tot levenslang veroordeeld en stierf in 1579.
In de tweede helft van de 17e eeuw verzwakte de macht van de Turken en kregen de Habsburgers steeds meer zeggenschap in Zevenburgen.
Zevenburgen werd een soort vazalstaat van de Habsburgers.
Het calvinisme werd vervolgd, de Unitariërs zwaar verdrukt, zij waren immers ketters door Jezus als mens te zien.
De autonomie van Zevenburgen werd steeds meer uitgehold.
Het was een zware tijd.
Ondanks de tegenwerking van de Habsburgers, nam de Hongaarse traditie van de peregrinatie (peregrinatio- verblijf in het buitenland) in de 17e en met name de 18e eeuw een hoge vlucht, vanwege de bewuste verworteling in de westerse cultuur.
Hongaarse studenten bezochten universiteiten in Zwitserland, Duitsland en Engeland maar vooral in Nederland. In totaal hebben enkele duizenden Hongaarse studenten in Nederland gestudeerd.
Nog steeds worden er beurzen aan Hongaars calvinistische studenten verstrekt.

Voor we een stap terug gaan, moeten we vermelden dat door het verdrag van Trianon in 1920 Zevenburgen, Transsylvanië bij Roemenië werd gevoegd.
Dat verklaart de hongaarse minderheidskerk in Roemenië, Reformatus, Luthers en Unitarisch en Katholiek. Omwille van de tijd laten we ontwikkelingen in de recente geschiedenis buiten beschouwing. De grens is verlegd maar Hongaren blijven Hongaren. Dat zorgt natuurlijk voor de nodige spanningen, sociaal, maatschappelijk en politiek.
Na de moeilijke jaren onder het communisme is er veel veranderd maar de UKT blijft in een moeilijke positie- als Hongaarse minderheidskerk temidden van Calvinisten en Roemeens orthodoxen.
De totale bevolking telt momenteel zo’n 24 miljoen inwoners. 80% is orthodox.
20%- RK, Luthers, Calvinist Unitarische en andere kleinere groeperingen.
De calvinisten tellen – 700.000 leden, de UKT- 70.000. De Remonstranten 7000!
Nu nog even terug naar de geschiedenis:
Vanaf de begintijd was er een catechismus voorhanden: De Rakowse catechismus uit Polen. Socinus zelf had aan dit Unitariche propagandageschrift meegewerkt.
Centraal staat hier de verwerping van de drie-eenheid, van de twee- naturenleer van Christus,(Jezus was voluit mens); de verzoeningsleer, de leer van de erfzonde en voorbeschikking. Nadruk ligt op de vrije wil en de eigen verantwoordelijkheid van de mens. Al met al spreekt hier een positieve mensbeschouwing uit.
Na de bloeitijd van het begin volgde een zeer moeilijke periode in de geschiedenis van de UKT.
De kerk was onderworpen aan religieuse intolerantie en politieke onderdrukking. In plaats van opbouwend werk te verrichten kwamen de Unitariërs in de verdediging terecht. Deze moeilijke periode duurde bijna 300 jaar.
Volharding en een sterk geloof bewaarde de kerk voor de totale ondergang.
Een sterk gevoel van verantwoordelijkheid voor de eigen traditie is nog steeds kernmerkend, ook bij de jonge predikanten.
In het huidige Hongarije kwam het Unitarisme pas sinds 1868 tot bloei. Met steun uit Engeland en Amerika werd toen in Boedapest een Unitarische kerk gesticht, met aangesloten gemeenten door het hele land. De voorgangers werden vaak aan Unitarische seminaria in Engeland en noord Amerika opgeleid. De Amerikaanse Unitariërs vestigden in Koloszvar/ Cluj een leerstoel. Deze Unitarische vrijzinnige geloofsgemeenschappen, verenigd in de ICUU worden gekenmerkt door een grote openheid. Zij voelen zich niet gebonden aan de bijbelse traditie.
Reden waardoor de UKT toch apart blijft staan in een eigen, unieke vrijzinnige traditie en meer heil verwacht van haar broeders en zusters in West Europa,
met name Nederland door de historische banden, die er vanaf het begin zijn geweest.

4. Contacten met de Remonstranten
De lezing van dr.Sandor Kovacs op de eerste predikantenconferentie, laat door nieuw wetenschappelijk onderzoek zien hoe deze banden eruit zagen.
Doordat de voertaal nog Latijn was, kon er gemakkelijk aan diverse Europese universiteiten gestudeerd worden. Bij de Unitariërs vanuit Transsylvanië, was in de 17e en 18e eeuw Leiden erg populair, naast Franeker en Amsterdam.
Invloeden van de Remonstranten op de theologie van de Unitariërs zijn aanwijsbaar uit die periode. Ook Hugo de Groot maakte naam in Koloszvar naast natuurlijk de grote invloed van Erasmus zelf. Wat voor ons zover weg lijkt, met onze reismogelijkheden, was toen dichterbij dan wij vermoeden.
Later, toen het Latijn niet meer als voertaal werd gebruikt, nam de wederzijdse belangstelling af.
Banden op kerkelijk niveau bleven incidenteel aanwezig.
Gebonden aan personen, begrensd door de eigen context van beide kerkgenootschapppen. De Remonstranten hier en de UKT daar.
Vanuit de eigen theologie kon de RB. zich niet op eenzijdig Unitarisch standpunt stellen. Voor meer details verwijs ik naar de uitgave van de lezingen van deze eerste conferentie in 2005, het zg.gele rapport.
Wel moet nog vermeld dat zowel de UKT als de RB aanwezig waren bij de oprichting van de IARF in 1900 in Boston. De naam van prof. Tiele, hoogleraar aan het Remonstrants seminarium moet hier genoemd worden als ook Groenewegen, zijn opvolger en van Goudoever. Voor meer inf. hierover, zie Vlugschrift 17: “Remonstranten en het Unitarisme”. 2000, een uitgave van de RB.

5. De huidige situatie van de UKT
De huidige kerk van Transsylvanië telt, zoals gezegd een kleine 70.000 leden.
Kinderen doen nog in grote groepen Confirmation met 14 jaar en zijn daarmee lid van de kerk.
Er zijn 125 gemeenten, verdeeld over 5 districten, elk geleid door een deken.
In de gemeenten, dorps en klein- of stads en groot, zijn de predikanten steeds fulltime aanwezig.
De kerkenraad geeft leiding aan de gemeente, even als bij ons.
In de geledingen van de kerk is steeds naast een predikant ook een leek voorzitter. Landelijk is er een paar keer per jaar een grote vergadering.
Waarin rechtstreeks de gemeente zijn vertegenwoordigd. Uit deze vergadering is er ook een hoofdbestuur, als de CoZa.
De organisatie van de kerk is presbyteraal, opgebouwd vanuit het grondvlak.
Toch staat nog steeds aan het hoofd, de bisschop, steeds voor 3 jaar gekozen door de synode, waarin ook weer afgevaardigden vanuit de gemeenten zitting hebben. De Reformatus kerk, kent n. b. 2 bisschoppen. Een erfenis uit het verleden.

De huidige bisschop, dr. Arpad Szabo, is ouderwets maar geliefd.
De predikanten worden voor 1/3 betaald door de gemeente- 1/3 door de leiding van de kerk en 1/3 door de staat.
Het is momenteel opgetrokken tot het salaris van een leraar.
De UKT kent twee eigen Unitarische middelbare scholen.
Vanouds is het onderwijs erg belangrijk. Er werd bij wijze van spreken eerst een school gebouwd en daarna een kerk.
De meeste mensen gaan geregeld naar de kerk. Gemengde huwelijken zijn heel gewoon. Zeker tussen Unitariërs - Reformatus, Luthers en RK. Dan wel bijna altijd binnen de Hongaarse gemeenschap.
De catechismus en het leren van de catechismus neemt een grote plaats in bij de godsdienstige vorming van de jeugd. De leerperiode wordt afgesloten met de confirmation, bij 14 jaar. Dit geeft ook toelating tot het Avondmaal.
De UKT kent een zeer bloeiend jeugd- en jongerenwerk.
De Maaltijd wordt 4x per jaar gevierd, naar oud Unitarisch gebruik. Sober, volgens de instellingwoorden uit 1 Corinthe 11. Het “gedenken” staat centraal. Eind september (dankdag), met Kerstmis, Pasen en Pinksteren. Het is een hoogtepunt in het kerkelijk leven en in het geestelijk leven van vele gelovigen. De week, voorafgaand aan de viering is een periode van inkeer en gebed.
Tijdens de laatste predikanten conferentie, kwam sterk naar voren hoe zeer men, ook de jonge moderne predikanten, gehecht is aan deze viering van de maaltijd. Nog steeds volgens de traditie.
“Veel kan en moet veranderen maar de ingetogen wijze van deze viering is ons zeer dierbaar.”
De doop wordt aan het einde van de dienst bediend. Ook dit is een eenvoudig en sterk ritueel.
De kerkdienst staat centraal in het geestelijk leven al gaat lang niet iedereen elke zondag.
De secularisatie zal in een versneld tempo ook daar hard aankomen.
Het is de vraag of men daar voldoende op voorbereid is. 
Wat dat aangaat zijn de contacten met de christelijk vrijzinnigen in Nederland van groot belang.
De godsdienst is onlosmakelijk verbonden met hun Hongaarse identiteit.
De opvoeding en religieuse vorming is dus erg belangrijk.

We kunnen we een aantal kenmerken onderscheiden van het huidige Unitarisme in Transsylvanië:
Centraal staat het leven zelf, sociaal gericht. Met respect voor het anders zijn van de ander. “The respect of human rights was and will be a very serious Unitarian standpoint. No discrimination should be allowed, be it based upon race, religion, nationality, political conviction or age. … Our obligation is to stand on the side of the oppressed against the oppressors.
Religious freedom and tolerance are our great heritage from the past.
We consider that the one purpose of real religious life is not to prepare people for another life, but to inspire them to live this life as it ought to be lived.
Above all, God is Love.” ( Confession about ourselves,  Koloszvar 2000,p. 64 ev.)

In de theologie ligt de nadruk op de Unitas, eenheid van God en op de eenheid tussen God en mens. Jezus wordt als mens gezien, the best Son of God.(credo)
De bron van godsdienstig leven is de Bijbel zelf. Niet gezien als woord van God (sola Scriptura), maar als neerslag van menselijke ervaring. En dus open voor alle mogelijke vormen van exegese en bijbelkritiek.
Tegelijk spreekt men van het geloof als een gave van God.
Faith is a gift of God. Ef. 2: 8.
God wordt gezien als kracht, met nadruk op de pneumatologie. (werk van de Geest)
Jezus is onze gids.
Het gaat om het geloof van Jezus. Niet om het geloof in Jezus. Er wordt sterk gerefereerd aan het geloof van de eerste chr. gemeenten, met nog een sterke binding aan de Joodse oorsprong.
De Geest vernieuwt ons leven. Dit vieren we met Pasen.
(resurrection to enernal life).
Het Unitarisch geloof is een persoonlijk geloof. We kunnen het aangaan of niet.
Het unitarisme in Transsylvanië is christelijk. In tegen stelling tot de UU in de VS.
De UKT is (nog) traditioneel. De preekstoel is de centrale plek en speelt een prominente rol in de liturgie.
Hun spiritualiteit is ”down to earth”, geankerd in het dagelijks leven.
Het Unitarisme in Transsylvanië is een doorgaande beweging van vernieuwing en van geestelijke groei, door ieder persoonlijk ingevuld binnen het eigen frame van de UKT.
De theologische studie ziet er vrijwel net zo uit als bij ons.
In een afzonderlijke faculteit van de universiteit is er een eerste fase samen op met de Reformatus en de Lutheranen. Na 4 jaar is er de splitsing, met een eigen predikantenopleiding van nog eens twee jaar, bij de eigen denominatie. Daarna 2 jaar als “assistant minister” bij een gemeente. Dan, na een slotexamen, is de predikant beroepbaar.
De oecumenische situatie is niet rooskleurig.
De UKT is aangesloten bij de IARF, als gezegd; en bij de ICUU.
Zij is geen lid van de Wereldraad van Kerken.
In Transsylvanië, Roemenië, is er geen aparte Raad van Kerken.
De mogelijkheden binnen de oecumene zijn plaatselijk bepaald.
DE Unitariërs voelen zich meer op hun gemak bij de RK dan bij de behoudende Reformatus kerken. Aan de oec. Gebedsweek van de Eenheid wordt in de grotere plaatsen doorgaans meegedaan.
De TKU is evenmin lid van de CEC (Council of European Churches). Er is wel een soort nationale raad van Hongaarse kerken.
Symbool: Mtt. 10: 16.
“Weest dan voorzichtig als slangen en argeloos als de duiven.”

6. Wat kunnen wij van elkaar leren?
In zekere zin zijn wij elkaars spiegelbeeld. Trek je met elkaar op, tijdens een conferentie, dan krijg je steeds weer een spiegel voorgehouden.
Van te voren weet je niet welke deze spiegels zijn. Dat geldt ook voor andere gemeente contacten. En in zekere zin voor het hele leven.
De mogelijkheden tot geestelijke groei, liggen elke dag klaar voor wie het zien wil.
Uit de laatste conferentie leerde ik opnieuw hoe belangrijk het onderscheid is tussen de theologie en de “living faith”.
Beide Remonstranten en UKT staan in een eigen traditie, hebben een eigen verhaal en een heel eigen context. Zij daar en wij hier. De theologie valt lang niet altijd samen met het doorleefde geloof. Ook bij de Remonstranten is er een onderscheid tussen de theologie en de living faith.
Waar wij theologisch een eigen traditie hebben, zie ik tot mijn verbazing een verwantschap van de Remonstranten met de UKT als het gaat om the “living faith”.
Wij breeduit, royaal in de oecumene als vanzelf. Het is een luxe, waar ik mij opnieuw van bewust ben geworden.
Zij leren van ons, bv. hoe wij geseculariseerd, toch trouw blijven aan onze vrijzinnige, bijbelse traditie. Dat is voor hen spannend.
Toch zijn juist hierover inmiddels heel wat kritische gesprekken gevoerd.
Waar wij uitwaaieren, divergeren- in mogelijkheden van geloven gaat ervan hen (tot nu toe) een meer convergerende werking uit.
Betrokken op het eigen centrum van de UKT.
Komt dit door onze riante positie? Niets te verliezen of … 
Uiteindelijk staat het voortbestaan van de Remonstranten wel op het spel. Hoe gaan wij daar mee om?
Voelen wij ons wel verantwoordelijk voor de traditie van de Remonstranten?
Hier ligt voor mij een van de leerpunten.
Er is steeds een hogere financiële bijdrage nodig om onze kleine Rem. en samenwerkingsgemeenten draaiende te houden.
Is het voortbestaan van de Remonstranten alleen een kwestie van geld?
Van de UKT leer ik hoe je kerk kunt zijn zonder al teveel financiële middelen. Alles was bij de UKT in beslag genomen ttv. het communisme maar ook al daarvoor steeds in een pogen de vrijzinnige traditie de nek om te draaien maar dankzij een sterk zelfbewustzijn, met een niet geringe trots, is dit niet gelukt.

Hoe is het met onze trots gesteld? Zijn wij door dik en dun voor onze kerk pal gaan staan? Was die noodzaak er ooit weer na die weerbarstige begintijd?
Wat is het ons waard dat de remonstranten blijven bestaan?
Op dit punt krijg ik een spiegel voorgehouden van een zusterkerk in een heel andere context, vanuit diezelfde westerse cultuur.
Zij geloven in de toekomst van hun kerk.
En kritische vragen als: wat is jullie boodschap? Als ons antwoord luidt: die is divers, dan roept dat meteen een kritische tegenvraag op:
Hoe hun je aantrekkelijk zijn voor nieuwe mensen, als je boodschap niet duidelijk is? 
Je moet je onderscheiden, wil je aantrekkelijk zijn.
Dit zijn vragen die hen ook bezighouden en die naadloos aansluiten bij ons laatste predikanten convent in januari.
De godsdienstsocioloog Eric Sengers, verbonden aan de theologische universiteit Kampen van de PKN, hield een inleiding naar aanleiding van zijn nieuwe boek: “De aantrekkelijke gemeente.” Hij stelde precies dezelfde vraag.
Hoe kun je aantrekkelijk zijn voor nieuwkomers als je boodschap niet duidelijk is?
Onze nieuwe belijdenis vond hij niet echt overtuigend.
Ook voor de UKT zijn de velden wit om te oogsten, zo lijkt het maar je moet wel met een duidelijk aanbod komen.
Daar zijn we nog niet over uitgepraat.
We leren van elkaars context opnieuw naar onze eigen situatie te kijken, door een andere bril. Dit kan zeer verhelderend zijn.
Gezien de dubbele handicap van beide talen, het Hongaars is net zo ontoegankelijk als het Nederlands, is er over en weer weinig vertrouwdheid met elkaars theologie.
Hier is nog veel werk te doen.
De laatste conferentie haalde meer overhoop dan dat er eensgezindheid was.
En toch verwantschap. Het is een boeiend spoor, waar ook nog heel veel te ontdekken valt.
Tijdens mijn eerstvolgende studieverlof, dit jaar van mei tot en met juni, zal ik een vervolg geven.
Ik wil van beide kerkgenootschappen een aantal Paaspreken uit het recente verleden en uit het heden naast elkaar leggen. Natuurlijk is de focus daarbij de plaats van Jezus, Christus.

We zijn aan het slot gekomen van een lang verhaal.
Als inleiding noemde ik een derde predikantenconferentie. Ik wil afsluiten met het aankondigen van een volgende conferentie.
1-8 juni zal er in Koloszvar een eerste internationale conferentie gehouden worden van vrijzinig vrouwelijke predikanten.
Ik ben zelf een van de initiatiefneemsters, naast Enikö Ferenczi uit Koloscvar en Jill McAllister uit de VS.
Het is een samenwerkingsproject onder de vlag van de IARF en de ICUU.
Vrouwelijke predikanten uit dit, zij het beperkte circuit, zijn uitgenodigd.
De deelneemsters komen vooralsnog uit de VS, uit Engeland, Nederland, Tjechië, Hongarije en Roemenië. Naast theologische reflectie is er ruimte voor spirituele toerusting en wederzijdse inspiratie.
Het unieke van deze conferentie is dat hij door de predikanten uit de VS en West Europa wordt aangeboden aan de vrouwelijke predikanten van de UKT.
Zij werden pas na 1989 toegelaten tot de opleiding. Zij zijn dus jong, vrijzinnig en Hongaars en leven in een nogal, wat wij zouden noemen, ouderwetse patriarchale cultuur. Zij zijn sterk, en weerbaar moesten aanvankelijk bijna het dubbele aantal punten halen om tot de opleiding toegelaten te worden.
Zij verdienen onze solidariteit en steun.
De UKT is een levendige kerk, zij kijkt om zich heen. En zoekt contact ook met ons. De Remonstranten zitten in een unieke positie, deel van de grote christelijke kerken, verenigd in de WvK. En open naar de vrije kerken, verenigd in de IARF.
Een meesterlijke positie, die nieuwe kansen biedt, ook internationaal.

Utrecht, 17 maart 2007