I. INTRODUCTIE
Het is een riskante zaak om als buitenstaander aan te geven wat de Unitarische kerk zou kunnen bijdragen aan de rijkdom van het interreligieus samenleven in Transsylvanië.
Daarom heb ik in de eerste plaats mijn vrienden, vriendinnen collegae predikanten onder de Unitariërs geraadpleegd. Naast deze informatie legde ik mijn eigen ervaringen, van studie naar deze eigenzinnige kerk, aangevuld met de kennis van mijn echtgenoot ds. Florus Kruyne, collega predikant en pastoraal supervisor. Die op dit moment voor de derde keer een aantal weken supervisie geeft aan een drietal groepen Unitarische predikanten in een nascholingstraject van vijf jaar.
Plaatsvervangend hoop ik U een beeld te kunnen geven van de mogelijkheden en moeilijkheden van deze kleine autentieke liberale kerk. Eveneens Hongaars van oorsprong.
Om dit beeld een plaats te geven op het veelkleurig kerkelijk palet van Transsylvanië, lijkt het mij goed een korte historische schets te geven en enige informatie over de huidige situatie van de Unitarische kerk.

II. HISTORIE
Het Unitarisme legt de nadruk op de eenheid, Unitas, van God enerzijds maar ook op de eenheid tussen mens en God. Er is geen breuk tussen God en mens.
Het gaat om het geloof van Jezus en niet het geloof in Jezus.
Het Unitarisch geloof legt de nadruk op het persoonlijke geloof en de sociale verantwoordelijkheid die hieruit voortkomt, waarbij vrijheid van geweten en verdraagzaamheid de meest belangrijke waarden zijn.
Hier kom ik straks op terug.
De Unitarische Kerk van Transsylvanië blijft geworteld in de bijbelse traditie en behoort als zodanig tot de familie van de christelijke kerk, evenals de Remonstranten daartoe behoren vanuit een vergelijkbare vrijzinnige traditie.
Het geloof is een gave van God (Ef.2:8).
David Ferenc introduceerde in de 16e eeuw het Unitarisme in Transsylvanië.
Juist in die periode was Transsylvanië  voor korte tijd een zelfstandig vorstendom.
Koning Sigismund had de leiding over dit kleine dappere rijk.
David Ferenc wist de koning te overtuigen van zijn ideeën over de Triniteit en de functie van Jezus voor de mensen. Hij wilde terug naar het eerste christendom dat nog zo bijbels was geïnspireerd en verwierp daarom het leerstuk van de Dieëenheid.
In 1568 kondigde koning Sigismund het Edict van Torda af. Dit betekende vrijheid van godsdienst en geweten voor Rooms Katholieken, Lutheranen, Calvinisten en Unitariërs.
Deze datum wordt gezien als het begin van de Unitarische kerk van Transsylvanië.
Temidden van alle godsdienstoorlogen is dit een uniek gebeuren in de cultuurgeschiedenis van Europa.
Al gauw was de Unitarische kerk een duidelijk alteratief voor de Calvinisten. 
In die begintijd waren er maar liefs 500 Unitarische gemeenten in Transsylvanië.
Helaas was deze vrijheid van godsdienst geen lang leven beschoren. Koning Sigismund had een zwakke gezondheid en stierf drie jaar nadat het edict van Torda was afgekondigd.
De Unitarische kerk behield een eigen plaats in het maatschappelijk leven maar ging een zware tijd  tegemoet. Hun geschiedenis wordt gekenmerkt door vervolging en verdrukking. Zij waren immers ketters omdat zij de Triniteit als dogma afwezen. In de 18e eeuw waait het Unitarisme over naar Amerika.
Banden blijven, ook met de Remonstrantse Broederschap in Nederland, die zich in zijn theologie echter niet op eenzijdig Unitarisch standpunt stelt, toen niet en nu evenmin.
Daarom heeft dit contact van kerk tot kerk, naast de vele persoonlijke contacten die er waren in het verleden, tot op heden niet tot een echte vriendschap geleid. Daar lijkt nu verandering in te gekomen.
Mede door de mogelijkheden binnen de oecumene, hier zo verschillend van daar.
Deze studiedag is daarom ook voor de Unitarische kerk van Transsylvanië van groot belang.

III. DE HUIDIGE SITUATIE
Momenteel telt de UKT ongeveer 70.000 leden, verdeeld over 5 districten, waar we clusters van gemeenten vinden.
Er zijn in het totaal 125 gemeenten, die variëren van grote stadsgemeenten tot vele kleine, heel oude gemeenten op het platteland.
De Unitariërs hebben steeds in een religieus isolement geleefd. Dat was hun zwakte, er was weinig imput van buiten maar dat was ook hun kracht.
De predikanten die ik de afgelopen jaren leerde kennen, zijn krachtig, sterk en welbewust van hun taak en opdracht.
Zij zijn trots op hun traditie, verweven met hun Hongaarse identiteit en hebben een groot gevoel voor eigenwaarde.
Omdat de nadruk ligt op het persoonlijk geloof, zie je bij een aantal families Reformatus, Unitarisch en/of Luthers gecombineerd voorkomen.
Je zou zeggen een gezonde voedingsbodem voor de oecumene.
Op plaastelijk vlak werpt dat soms ook zijn vruchten af. Er is bijvoorbeeld samenwerking in de gebedsweek van de eenheid in Cluj. Er is ook in de kleine dorpen samenwerking weliswaar vaak uit financiële nood, maar is dat ook bij ons niet een van de driifveren tot samenwerking. De recente cijfers over ontkerkelijking stemmen ons wat dat betreft niet vrolijk, maar zijn tegelijk een uitdaging nieuwe wegen te zoeken.
Het is voor de Unitariërs moeilijk wanneer zij nog steeds op onverdraagzaamheid stuiten in hun godsdienstige omgeving. Al zijn zij zelf in het verleden natuurlijk ook niet altijd even tolerant geweest.
Een minderheid- Hongaars, en dan ook nog vrijzinnig.
Waar mogelijk ondersteun ikzelf de vrouwelijke predikanten van de Unitarische kerk. Zij hebben het vaak nog extra moeilijk in een kerkelijke context, grotendeels gedomineerd door mannen.
Het mag een wonder heten dat deze kleine dappere kerk nog steeds verdraagzaamheid en vrijheid van geweten hoog in het vaandel heeft.
Het maakt hen sterk en weerbaar in al hun kwetsbaarheid.
Het zijn dan ook deze waarden, die teruggaan op een menselijk verstaan van de bijbelse boodschap, die zij aandragen voor de oecumene en een toekomstige samenleving waar echte democratie nog in ontwikkeling is.
Tijdens de eerste predikantenconferentie, van Unitarische en Remonstrantse collegae, gehouden in het voorjaar van 2005 in Nederland, keken zij hun ogen uit. En viel hun mond open van verbazing toen zij ontdekten hoezeer wij Remonstranten zijn ingebet in de brede oecumene. Zij hadden aanvankelijk hun positie, die van isolement op ons geprojecteerd. Vol verbazing, constateerden zij dat het zo ook kan.
Dit was omgekeerd ook een spiegel, die ons, vrijzinnigen, bepaalde bij de riante positie van de protestantse kerken in Nederland. Open en zoveel mogelijk in gesprek met elkaar.
Zij konden het zich niet voorstellen en hebben van deze ervaring veel geleerd.
Opnieuw zullen zij in een nieuwe situatie hun wezenlijke waarden van vrijheid en verdraagzaamheid kunnen inzetten. 
Sinds de Wende in 1989 heeft de UKT veel financiële en morele steun vanuit Amerika ontvangen. Jaarlijks gaan een aantal Unitarische studenten vanuit Roemenië naar de VS om daar aan een van de grote universiteiten te studeren.
Zoals een aantal van hen in de 17e eeuw in Leiden ging studeren.
Weer terug uit Amerika is de aansluiting vaak moeizaam.
Theologisch en in de oecumene verwachten zij meer van nieuwe ontwikkelingen op het vasteland met name in Nederland. Zij willen daarbij in het oecumenisch gesprek graag als volwaardig partner gezien worden.
Istvan Kovacs, vriend en partner predikant hield op genoemde eerste predikanten conferentie een lezing over de toekomst van Liberal Christianity. Hij ziet een wezenlijke bijdrage aan de moderne samenleving van deze autentieke liberale kerk.
Naast de reeds genoemde waarde van vrijheid en verdraagzaamheid, wijst hij op het vermogen van de zelfkritiek, een open mind en een groot gevoel voor verantwoordelijkheid. Sterk etisch gericht maar ook bewust van onze taak de aarde te behoeden en te bewaren. “Golbalisering en verantwoordelijkheid voor het milieu vanuit de eigen godsdienst belicht”, was het thema van een tweede wereldcongres van de ICUU (International Council for Unitarians and Universalists), gehouden in Cluj, zomer 2006.
Laat mij een kort citaat geven uit zijn lezing:
“The liberal Christianity not being in the captivity of any unquestionable dogma has the possibility and thus the responsiblity to be a promoto for the dialogue among the different religious systems”.
Dit is een belangrijk punt, zeker ook voor de toekomstige situatie in Transsylvanië.
De Unitarische kerk kan een eigentijdse bijdrage leveren aan de oecumene vanuit een vrijzinnig perspectief. Dat zal open zijn en progressief. Oen naar de wereld, voorbereid op de snel oprukkende secularisatie ook daar.
Er val veel van hen te leren.
Vooruitstrevend is ook hun standpunt tav. Homosexualiteit.
De bisschop, die ik een aantal keren heb geïnterviewd, ging serieus in op dit  item. Hij stelde dat homosexualiteit  “een human right is”. Anderen binnen de Unitarisch kerk zijn wellicht meer gematigd, maar dit standpunt vond ik verrassend voor een kerkleider op leeftijd.
Al met al ben ik ervan overtuigd dat de Unitarische kerk een belangrijke eigen bijdrage kan leveren en dit ook vol overtuiging wil.
Zij duiden hun kerk nog steeds graag aan als beweging, liever dan een kerk met vaste regels. Daarbij  zijn zij  natuurlijk net zo sterk verankerd in de hongaarse cultuur en traditie als een groot aantal andere protestantse kerken van Transsylvanië.
Maar met een open mind, open naar de samenleving. Zoekend naar steeds een nieuwe actualisering van hun geloof.
Bewust van hun eigen traditie, met een sterk persoonlijk geloof, waar ruimte is voor die ander die anders gelooft en denkt.
Zij staan in de vrijheid en weten zich geroepen hun eigen bijdrage te geven, niet als de enige waarheid maar als een deel van de legpuzzel, die er steeds weer anders uitziet, al naar gelang de context.
De zo eigen en unieke context van Transsylvanië is een uitdaging.
En wij kunnen voor hen een steun in de rug zijn. Niet als hulpverlener maar als gesprekspartner, waarbij we elkaar kritisch blijven bevragen.
Zoals op die eerste predikantenconferentie, waar een tweede op volgde. En een derfde in het vat zit onder de inspirerende leiding van collega ds. Greteke de Vries. Deze conferentie is oecumenisch opgezet, heeft als thema: het avondmaal.
En wordt eind februari 2007 in Nederland gehouden.
De Unitarische kerk wil meedoen.
Zij brengen een grote schat mee, die te lang onder de grond verborgen is gebleven.
Vrijheid, verantwoordelijkheid en een persoonlijk engagement.
Verdraagzaam met inzet voor het geheel. Hun bijdrage is onmisbaar.

Ds. Tina Geels
Predikant bij de Remonstrantse Gemeente Utrecht

Utrecht, 17 oktober 2006.