Voorganger ds. H. van den Berg
Gemeente,
Afgelopen donderdag zond de EO een documentaire uit over een
Nederlands zendelingengezin dat heeft gewerkt op een
zendingspost in Papoea Nieuw Ginea.
De veelzeggende titel van de documentaire is Missionary go home.
In 1993 komt ds. Kees van de Beek met vrouw en kinderen aan bij
de post.
De kliniek was gesloten, de theologische opleiding was ter ziele
en er was een inheemse dominee voor de gemeente. Juist op dat
moment was de gemeente ook nog eens in conflict met de
Nederlandse zendingsorganisatie. Het beleid was veranderd. De
Papoea gemeente moest zichzelf gaan onderhouden. De geldkraan
uit Nederland werd dichtgedraaid.
U kunt zich voorstellen dat de Papoeabevolking niet echt zat te
wachten op een nieuwe zendeling. Hun werk op de zendingspost
kwam niet van de grond en ook in hun persoonlijk leven werden ze
zwaar beproefd. Eén van hun kinderen verdronk, Kees raakte in
een depressie en hij reed met zijn auto een man aan die daardoor
voor de rest van zijn leven in een rolstoel belandde. Geen
wonder dat dit diepgelovige echtpaar alle zekerheden kwijtraakt
waarmee het zijn missie begon. Wat mij trof was dat zelf het
meest essentiële van hun zendingswerk, het dopen van mensen die
tot de kerk willen behoren, twijfels oproept. Kees had soms
zoveel dopelingen dat hij anderhalf in het water van de rivier
stond om iedereen onder te dompelen. Om het ritueel wat te
bekorten ging een hele groep tegelijk te water en werd door ook
gemeenteleden gedoopt. Kees heeft ruim 500 nieuwe leden gedoopt,
maar het kon hem niet gelukkig maken. Hij had sterk de indruk
dat de dorpen in een onderlinge competitie verwikkeld waren met
als inzet wie de meeste dopelingen leverde.
Kees wilde onder deze omstandigheden niet meer dopen. Het
dieptepunt in de relatie met de lokale gemeenteleden ontstond
door een ruzie met de lokale predikant van de gemeente. Deze man
kon mooi preken, maar er gingen verhalen rond over bedrog en
hoerenbezoek. Voor de Hollandse recht-door-zee zendeling was dat
niet te rijmen. Hij sprak zijn collega na de dienst aan op zijn
levenspraxis. Deze werd daarop zo kwaad dat hij Kees met een
dikke tak te lijf ging en dreigde zijn huis brand te steken.
Kees van de Beek gaat in 2002 met vrouw en kinderen terug naar
Nederland. Ontgoochelt en gedesillusioneerd.
Waarom moest dit alles juist hen gebeuren. Hadden zij niet alles
achtergelaten om de opdracht van Jezus te vervullen die aan het
einde van het Matteüsevangelie staat:
“Ga dus op weg en maak alle volken tot mijn leerlingen, door hen
te dopen in de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest,
en hun te leren dat ze zich moeten houden aan alles wat ik
jullie opgedragen heb.”
Volgens het evangelie van Matteüs zijn dit de laatste woorden
van Jezus. In de tekst van deze morgen klinken de eerste woorden
van Jezus in het Matteüsverhaal. Jezus wil zich laten dopen.
Johannes wil hem tegenhouden en dan zegt Jezus:‘Laat het nu maar
gebeuren, want het is goed dat we op deze manier Gods
gerechtigheid vervullen.’ De missie van Jezus begint dus met een
doopritueel. Het decor verschuift nu van een missiepost in de
jungle naar de woestijn van Judea. In die woestijn leeft een
zonderlinge figuur met misschien wel net zo’n rechtlijnig en
idealistisch beeld van het leven als Kees van de Beek. Zijn naam
is Johannes.
Ik stel mij hem voor als een kruising tussen een monnik en een
hippie. Hij leefde als een kluizenaar. Hij hield zich in leven
met wat zijn omgeving hem bood, sprinkhanen en honing. Hij droeg
geen Romeinse maattunieken maar een kamelenharen mantel. Hij was
vreemd, maar hij deed ook vreemd. Hij doopte mensen. De doop
door onderdompeling was in het Jodendom een bekend
reinigingsritueel. Alleen ging de gelovige zelf te water om zich
onder te dompelen. Maar Johannes stond in de Jordaan en doopte
de mensen één voor één.
Toen het storm liep kreeg hij, net als Kees van de Beek,
assistenten.
Dat was volstrekt nieuw. Vandaar zijn bijnaam: De Doper.
Wie was deze Johannes? Wat was zijn missie? Waarom wilde
Jezus zich door deze zonderlinge man laten dopen? Over Johannes
de Doper weten we niet veel, maar er zijn genoeg aanwijzingen om
een beeld van hem te krijgen. Allereerst is de plaats waar hij
is veelzeggend. Johannes leeft in de woestijn. Hij draagt
daarmee een heel andere spiritualiteit uit dan het religieuze
establishment in Jeruzalem. De woestijn is de plaats van een
nieuw begin. De plaats van ommekeer. Weg uit de gevangenschap en
hopend op een nieuwe toekomst in een nieuw, beloofd land. Zijn
manier van leven is op zich al verkondiging, maar Johannes heeft
ook een duidelijke inhoudelijke boodschap. Het oordeel van God
is op handen en de enige manier om in dat oordeel staande te
blijven is een radicale omkeer van je leven. Lucas schrijft: De
mensen vroegen hem: ‘Wat moeten we dan doen?’Hij antwoordde:
‘Wie twee stel onderkleren heeft, moet delen met wie er geen
heeft, en wie eten heeft moet hetzelfde doen.’ Er kwamen ook
tollenaars om zich te laten dopen, en die vroegen hem: ‘Meester,
wat moeten wij doen?’ Hij zei tegen hen: ‘Vorder niet meer dan
wat jullie is opgedragen.’ Ook soldaten kwamen hem vragen: ‘En
wij, wat moeten wij doen?’
Tegen hen zei hij: ‘Jullie mogen niemand afpersen en je ook niet
laten omkopen, neem genoegen met je soldij.’ (Lucas 3, 10-15).
Johannes ging, in navolging van de oude profeten, met zijn
prediking tegen de gangbare opvattingen van zijn tijd in. Hij
zei dat je je niet kunt beroepen op je Joodse afkomst, dat je je
niet kunt beroepen op de zoenoffers die in de tempel worden
gebracht.
Alleen de rechtvaardigen die zijn gedoopt zullen in het oordeel
staande blijven. U begrijpt dat dat grote indruk maakte. De
mensen stonden in de rij. Misschien heeft Johannes ook wel eens
zijn twijfels gehad bij de motieven van de mensen om gedoopt te
worden.
Een tweede profetisch element in zijn prediking was de
verwachting dat er van Godswege een gezant, een bode zou komen
om het oordeel te voltrekken. Deze gezant was volgens Johannes
in aantocht. Al met al was het optreden van Johannes
charismatisch en provocerend. Hij schoffelde de religieuze
zekerheden onderuit, inclusief hun vertegenwoordigers. Dat
Israël het uitverkoren volk is, garandeert niets.
Dat er zoenoffers in de tempel in Jeruzalem worden gebracht,
garandeert niets.
Dat je Farizeeër bent, garandeert niets. Alleen een persoonlijke
ommekeer kan je redden van het oordeel. In zijn radicaliteit nam
Johannes geen blad voor zijn mond. Hij uitte stevige kritiek op
koning Herodes, die zijn vrouw aan de kant zette om met de vrouw
van zijn broer te kunnen trouwen. Net als de zendeling kreeg
Johannes het aan de stok met Herodes, die hem liet onthoofden.
Johannes de Doper trok zeer veel mensen. Velen dachten dat
Johannes de beloofde Messias zou zijn. Ook Jezus van Nazareth
was onder de indruk van deze boeteprediker.
Er zijn verschillende opvattingen over de relatie tussen
Johannes en Jezus. Sommigen zeggen dat Jezus aanvankelijk een
leerling van Johannes was en dus ook doopte in de Jordaan.
Anderen zeggen dat de belangstelling van Jezus een soort
jeugdige vergissing was.
De prediking van radicale bekering zou Jezus zeer hebben
aangesproken, maar na verloop van tijd zou hij toch een andere
weg kiezen.
Het is zeer aannemelijk dat Jezus de juistheid van de
verkondiging van Johannes inzag en zich daarom door hem liet
dopen, maar deze doop was geen vergissing en ook bedoeld om
leerling van Johannes te worden. Waarschijnlijk had Jezus
dezelfde roeping als Johannes, die van profeet. Zoals alle grote
profeten wilde Jezus zijn optreden beginnen met een symbolische
daad. Jeremia liep bijvoorbeeld met een juk op zijn nek door de
straten.
Hosea trad in het huwelijk met een tempelhoer. Symbolische daden
als teken van de kern van hun verkondiging. In die zou je
misschien ook de wens van Jezus kunnen zien zich te laten dopen
door Johannes. Met deze symbooldaad stelde hij een teken dat
zijn missie ook in het teken staat van bekering van heel Israël
om de weg naar God terug te vinden.
Met zijn actie onderschrijft Jezus dus de kern van
Johannes’verkondiging, maar in zijn eigen optreden gaat Jezus
wel een eigen weg. De tijdgenoten merken al op dat Johannes een
asceet is, terwijl Jezus eet en drinkt met tollenaars en
zondaars. Johannes zou je een grimmige onheilsprofeet kunnen
noemen, die het oordeel van God benadrukt.
Jezus zou je een heilsprofeet kunnen noemen die veelmeer de
genade en liefde van God benadrukt.
Beiden hebben het idee dat Gods ingrijpen in deze wereld op
handen is. God heeft het beste met ons voor en neemt daarom een
menselijke gestalte aan, om aan alle onmenselijkheid een einde
te maken. Vanuit ons perspectief, 2000 jaar verder, kun je daar
natuurlijk wat cynisch over doen. Mooie theorie, maar de
praktijk blijft helaas wat achter. Na al die jaren zien we nog
steeds geen wezenlijke verandering. Voor Jezus was het geen
theorie.
Voor hem was de heerschappij van God al een realiteit in zijn
eigen leven. In zijn voetspoor zijn er velen geweest die de
werking van God hebben gevoeld als een waarneembare kracht. Niet
in woorden uit te drukken, maar als het toch moet, dan noemen
zij het heilige Geest. Gods adem, die ademt in ons. Gods ogen
die door de onze naar deze wereld kijken. Gods voeten die via de
onze gaan waar geen wegen zijn. Gods handen, die via de onze de
wereld tot heil en zegen zijn.
Amen
Bronnen:
Documentaire Missionary go home, EO
E. Schillebeeckx, Jezus het verhaal van een levende
Gebed
Gezegend zij uw naam God,
want Gij komt ons bestaan
verlichten en verrijken.
Schenk ons uw Geest
om met hoofd, hart en handen
goed te doen voor elkaar.
Om de zwakken niet voorbij te gaan,
maar te sterken en op te richten.
Moge zo uw koninkrijk groeien onder ons.
Zie om naar deze wereld
waar vijandschap en broedertwisten
dood en verderf zaaien
waar vertrouwen en veiligheid
vaak ver te zoeken zijn
dat er steeds mensen opstaan
die uw vrede gestalte geven
Wees met onze geloofsgemeenschap
inspireer ons dat wij uw naam hooghouden
in de omgeving waarin wij leven
wij bidden voor onze zieken
wij bidden voor hen die in rouw gaan
vandaag noemen wij de famillie Okker
wij bidden voor hen die hun ouderdom
torsen als een zware last
Wees ons in al ons wel en wee nabij
Houd ons allen omvat in uw liefde
naar boven