Preek

zondag 31 januari 2010

Voorganger drs. J. van Houte

Overweging,

“Ja, het geloof sterft in deze tijden.
Gij hebt het natuurlijk ook gehoord, hoe hier, daar, ginds,
een mens fluistert en schreeuwt, dat hij, zij, het geloof kwijt is,
dat het een vreemde bevrijding is en een angstige leegte tegelijk.
Dat is het schrikbarend nieuwe van onze tijd:
Die leegte als bevrijding en die bevrijding als leegte.”.
(Maart 1930, 80 jaar geleden.)

Het zijn de eerste woorden uit een preek van Miskotte, theoloog/hoogleraar afkomstig uit christelijk orthodoxe kringen, maar in die kringen niet altijd begrepen.
Een preek die eindigt met de vraag:
“Geloven wij in ons geloof, of geloven wij in de werking van Gods Geest, ons geschonken in de woorden van Jezus?”.
Woorden van toen, verrassend eigentijds en verassend vrijzinnig.

Van de week kreeg ik dit boekje in handen, omdat we onze woonkamer aan het opknappen zijn en de boekenkast van de muur en dus leeg moest.
Je weet niet wat je allemaal bij het leeghalen van de planken tegen komt.
Pas als je werkelijk alles overhoop haalt, vind je de pareltjes, ook de pareltjes in je leven.
Ze staan er, dun en ongezien, ingeklemd tussen alle grote werken, tussen de zorgen van ons leven. Ruim je niet op dan zul je ze nooit tegenkomen en gaan ze vroeg of laat met de ontruiming van je huis in de papiercontainer, voor altijd verloren.
En zo komt dan toch, tachtig jaar geleden opgeschreven, dank zij een gedwongen opruiming, dat ene pareltje aan het licht:
Geloven wij in ons geloof, of geloven wij in de werking van Gods Geest.
Houd je vast aan het oude vertrouwde, of durf je te vertrouwen op de geest die waait waarheen hij wil.
Anders gezegd: Laat je voor je denken, of denk je zelf na, durf je kritisch te zijn.

Jezus keert gesterkt door de geest terug in zijn geboortedorp, Nazareth.
Het dorp van zijn jeugd, het dorp waar zijn vader timmerman is. Een dorp waar iedereen iedereen kent, met alle goeds en kwaads wat daarbij hoort.
Gesterkt door de geest, als een bezield man, verschijnt hij in de synagoge.
De mensen zijn nieuwsgierig naar hem, er gaan verhalen over hem rond: Wonderverhalen.
Dat willen ze wel eens zien. En nu staat hij daar in de synagoge, midden tussen zijn dorpsgenoten en leest voor uit Jesaja:
“De Geest van de Heer rust op mij
Omdat hij mij gezalfd heeft om het goede nieuws te brengen aan armen.
Hij heeft mij gezonden om gevangenen de vrijheid aan te zeggen en blinden het licht te geven, om onderdrukten vrij te maken, om het jaar van Gods goedheid af te kondigen.”.
Hij gaat zitten, een teken dat hij de beminde gelovigen wil toespreken. Maar de spanning is te snijden, alle ogen zijn op hem gericht: wat gaat er komen?
In zijn toespraak betrekt Jezus de woorden van Jesaja die hij gelezen heeft op zichzelf.
Hij is het waar de geest van de Heer op rust
Hij is het die gezalfd is
Hij, Jezus, de man uit hun dorp, wordt gezonden om gevangenen de vrijheid aan te zeggen en blinden het licht te geven, om onderdrukten vrij te maken.
Sommigen vielen ze hem bij, maar anderen riepen: dat is toch de zoon van Jozef?
Waar heeft hij dat vandaan? Hoe komt hij aan die wijsheid?
Jezus voelde een heftige weerstand opkomen bij de mensen tegenover hem.
Zijn woorden vonden geen ingang bij de mensen om hem heen. Zijn toehoorders waren niet gewend zelf na te denken. Ze wilden niet geconfronteerd worden met vernieuwende ideeën.
Dat waren ze niet gewend. In hun kleinburgerlijkheid sloeg de stemming om als een blad aan de boom.
Ze moesten niets meer van hem hebben. Ze kwamen om mooie genezingen te zien, sensatie, niet om zelf aangepakt, wakkergeschud en bekritiseerd te worden.

En zoals vaker in een mensenleven kunnen ruzies met degenen die naast je staan, je familie en zo, hoog oplopen.
Juist de eigen kring, de eigen familie kan weinig van je hebben, ze kennen je te goed, herkennen hun eigen tekortkomingen in jou, raken snel geërgerd. En vooral kritiek werkt als een rode de lap op een stier. Wat verbeeldt hij zich wel?

Het conflict tussen Jezus en zijn dorpsgenoten loopt zo hoog op dat ze hem naar het leven staan. Familieruzie kunnen een levenlang duren.
En voordat de dingen over de rand geduwd worden, voordat de verhoudingen onherstelbaar kapotgemaakt worden, loopt Jezus midden tussen hen door en vertrekt.
Een prachtig beeld: Jezus die voor zijn mening uitkomt, zich de mond niet laat snoeren en dat in alle menselijke heftigheid doet.
Een mooi voorbeeld ook dat de ander grenzen zijn aan jouw medemenselijkheid, aan jouw hulpverlening. Als de ander niet wil, houdt het op. Later zal hij dat zijn leerlingen meegeven: Als je in een stad niet welkom bent, schudt dan het stof van die stad van je af en vertrek.
Geloven wij in ons geloof, of geloven wij in de werking van Gods Geest.
Houd je vast aan het oude vertrouwde, of durf je te vertrouwen op de geest die waait waarheen hij wil.
Laat je voor je denken of denk jezelf na!

Rechts radicale stromingen laten steeds nadrukkelijke van zich horen. Behoudende kringen willen behouden wat ze hebben, de zekerheid van de macht. Vasthouden aan het verleden, terug naar het Nederland van Jan de Wit. Geen nieuwe Moskeeën erbij. Genoeg is genoeg
Voorrang voor de Vrijheid, welke vrijheid eigenlijk? De bevrijding als leegte?

Van de week was er een rapportage te zien over een Marokkaans jongeren project in Slotervaart. “Aan de bal” heet het, of wel: je bent zelf aan zet.
Doel is om oude vertrouwde vooroordelen over Marokkaanse jongeren te doorbreken. Vooroordelen die alle jongeren alleen maar zien als lastige hangjongeren. Zij willen niet langer voor zich laten denken, maar zelf denken, creatief zijn.
Dat doorbreken gebeurt door sport. Voetbal voor jongens en meisjes, apart dat wel, maar toch! Door de sport wordt betrokkenheid op de ander, op je medespeler gestimuleerd.
Het loopt storm.
Via de sport komen maatschappelijke problemen in de wijk aan de orde en worden aangepakt. Mensen om hen heen durven elkaar weer te vertrouwen, mensen gaan anders naar elkaar kijken, durven weer in het goede te geloven. Op zoek naar de leegte van het wegdoen van vooroordelen als daad van bevrijding.

De maatschappij opzadelen met een remonstrantie om jouw kritische geluid te laten klinken.
Geloven wij in ons geloof, of geloven wij in de werking van Gods Geest.
Houd je vast aan het oude vertrouwde, of durf je te vertrouwen op de geest die waait waarheen hij wil.
Laten denken of zelf nadenken, over remonstrantie gesproken:
Voorvechter van de vrije wil,
Arminius, prijs 6,50
Nummer 1 en dat blijft zo,

Het staat allemaal te lezen op de omslag van de remonstrantse glossy anno 2010, glimmend en wel. 400 jaar geleden, de indiening van de remonstrantie. Het waren woelige tijden, waar gezocht werd naar eenheid in kerk en staat. Er was behoefte aan het vasthouden aan het oude vertrouwde geloof, vast houden aan de macht. Niet zelf nadenken, dat doen staat en kerk wel voor je. Geloven om het geloof.
Eigenzinnig gereformeerd werden ze genoemd, de remonstranten. Hun vrije geluiden klinken door, lastig is dat. Vrije geluiden die niet landden bij de Synode van Dordrecht.
Het conflict verscherpt zich.
Verbannen en opsluiten die lastpakken is de beste remedie om te behouden wat behouden moet worden, het oude vertrouwde eigen belang. Daar zijn we nog steeds goed in.
Maar de geest reisde met de verbannen en gevangen predikanten mee en bevrijdde ze.
Geloven wij in ons geloof, of geloven wij in de werking van Gods Geest.
Houd je vast aan het oude vertrouwde, of durf je te vertrouwen op de geest die waait waarheen hij wil.
Laten we voor ons denken of denken we zelf na.

Deze week was de herdenking van de bevrijding van Auschwitz, 65 jaar geleden. Auschwitz, dat verschrikkelijke, niet te begrijpen gevolg van voor je laten denken.
Een totalitair systeem dat voor je denkt, waar iedere vrij geleid opgepakt en dood gemaakt wordt.
Dietrich Bonhoeffer, een kritische geest, werd de persoonlijke gevangene van Hitler.
De bekennende Kirche ontstond als kerk in verzet, bescheiden maar toch.
Een systeem wat ons allemaal kan overkomen: Dat gevaarlijke voor je laten denken uit gemakzucht, uit angst..
Geloven wij in ons geloof, of geloven wij in de werking van Gods Geest.
Houd je vast aan het oude vertrouwde, of durf je te vertrouwen op de geest die waait waarheen hij wil.

Het blijft spannend, loslaten wat vertrouwd is, loslaten van oude vooroordelen.
Zelf blijven nadenken, kritisch blijven. Gedetineerden kunnen daarover meepraten.
Eens een dief altijd een dief, je komt er nooit overheen.
Ooit onmoette ik ken een man die meer dan dertig jaar geleden voor een klein vergrijp een paar maanden vastzat. Sindsdien heeft hij zijn leven een andere wending gegeven en is jarenlang vrijwilliger in detentieprojecten geweest. Projecten om gedetineerden een kans te geven om net als hij opnieuw te beginnen. Een dochter van hem kreeg onlangs, een generatie later, verkering.
En daar gonsde het rond in het dorp: “Oh, wacht eens even, dat is toch die dochter van ….je weet wel.”.

Geloven in de werking van de Geest, geloven in het goede. U mag best weten dat ik worstelde met de overdenking van deze morgen.
Tot gisteravond heel laat toe. Ik kwam er niet uit.
Soms loopt het als vanzelf, de Geest loopt als het ware met je mee over de toetsen van je PC.
En soms loop je tegen allerlei blokkades op. Je bent op de een of andere manier niet in staat om de Geest die waait waarheen hij wil op te pikken.
Hij waait wel, de Geest waait altijd, maar je voelt het niet of je wilt het niet voelen.
Een vorm van ongeloof, geen vertrouwen hebben, je niet durven overgeven aan wat je zomaar toevalt.
Tijd om even terug te keren naar Miskotte, 80 jaar geleden:
“Gij hebt het natuurlijk ook gehoord, hoe hier, daar, ginds,
een mens fluistert en schreeuwt, dat hij, zij, het geloof kwijt is,
dat het een vreemde bevrijding is en een angstige leegte tegelijk.
Dat is het schrikbarend nieuwe van onze tijd:
Die leegte als bevrijding en die bevrijding als leegte.”.

Ik hoop op een leegte, een overgave die bevrijdt. Een bevrijding die ruimte geeft om te geloven, om je toe te vertrouwen aan de Geest van hierboven.
Dat hoop ik ook voor onze kerk. We moeten als kleine kerk blijven nadenken. We daartoe zijn aangespoord door de aandacht voor ons 400 jarig jubileum.
Zelf blijven nadenken, creatief zijn, een standpunt innemen, glossy durven zijn.
We zijn geen zendingskerk, maar wel een kerk met een kritische boodschap die wat mij betreft wat minder bescheiden en wat meer glossy mag doorklinken in de wereld om ons heen.
Amen.

naar boven